Turkse politieagent zal nooit meer slaan

Wie als verdachte in Turkije te maken krijgt met een jonge politieagent, hoeft niet bang te zijn voor klappen. Nergens staat bescherming van mensenrechten zo hoog in het vaandel als op de politiescholen.

Wat doe je als een prostituee zegt dat ze onvrijwillig seks heeft gehad? Veel Turkse politieagenten zouden geneigd zijn verkrachting als risico van het vak te zien, maar agent-in-spe Gündür Kaymak benadert de zaak heel anders. ,,Ik zou een onderzoek instellen en als ze inderdaad verkracht is, zou ik alles in het werk stellen om de dader te vinden.''

Haar klasgenoten op de politieschool in de Istanbulse wijk Etiler knikken instemmend. ,,Iedereen heeft mensenrechten'', aldus Gündür, ,,ook een prostituee.''

Mensenrechten – het woord lijkt de politieagenten-in-spe op de tong gebrand. Al sinds 1993 wordt er op alle scholen in Turkije mensenrechtenles gegeven, en dat onderwijs is in de loop der jaren steeds belangrijker geworden. Vanuit de Turkse politiek neemt de druk toe om misstanden bij de politie met wortel en tak uit te roeien. Zo nam het parlement vorig jaar een wet aan waarin de straffen op mishandeling werden verhoogd en krijgen politiebureaus onverwacht bezoek van commissies die nagaan of de mensenrechten wel worden gerespecteerd. En ook de Europese Unie heeft er geen twijfel over laten bestaan dat het de ontwikkelingen bij de Turkse politie nauwlettend volgt. Vrijwel elke maand komt er een delegatie van een van de lidstaten op bezoek in Turkije, dat sinds december kandidaat-lid van de EU is. Bij elk bezoek is de boodschap dezelfde: het gaat beter met de mensenrechten in Turkije, maar er is nog een lange weg te gaan, ook bij de politie.

Mensenrechtenorganisaties in Turkije zijn het daarmee van harte eens. Zo werd de onafhankelijke mensenrechtenorganisatie IHD vorig jaar alleen al in Istanbul van 334 gevallen van mishandeling en marteling op de hoogte gesteld. Daarbij ging het in 72 gevallen om vrouwen, in 27 om kinderen. Volgens de IHD kregen slechts 63 van de slachtoffers de mogelijkheid om na de marteling door een arts een medisch rapport op te laten maken. Artsen, aldus de IHD, worden onder zware druk gezet om te zwijgen over mishandeling.

Aan de mensenrechtenles in Etiler zal het allemaal niet liggen. Voor een publiek van ongeveer honderd agenten-in-spe legt Fikret Gezgin, hoogleraar aan de universiteit van Istanbul, uit hoe een goede politieman zich gedraagt. ,,Hoe ga je te werk als je iemands identiteitspapieren wilt controleren?'', vraagt de professor aan de zaal. ,,Je laat eerst zelf je politiepas zien'', antwoordden de leerlingen. ,,Goed zo'', zegt de professor. ,,Dat zijn nu mensenrechten!'' En hoe gaat de Turkse agent met dronken automobilisten om? ,,Je vraagt om zijn rijbewijs, doorzoekt de auto, en neemt hem dan mee naar het politiebureau. Maar je mag nooit gaan schoppen'', doceert de professor.

Gezgin is optimistisch gestemd. Vóór 1993 gaf hij de politie qua mensenrechten een 6, maar inmiddels heeft hij dat cijfer bijgesteld tot een 8. ,,Ik zeg elke les dat de agenten een bevel van superieuren mogen weigeren als dat niet in overeenstemming is met de regels. Als het niet in het politieboek staat (met daarin een overzicht van Turkse wetten en regels, red.) dan mag het gewoon niet.''

Wat zou agent-in-spe Mustafa Özcan doen als een superieur hem opdracht zou geven om er zomaar op te gaan slaan? ,,Ik weet dat ik zelf problemen krijg als ik de wet niet respecteer. Ik zou tegen mijn superieur zeggen: doe het zelf maar, als je het zo nodig wilt.''

Ook corruptie door mede-agenten zou hij niet tolereren. Veel inwoners van Istanbul weten dat een parkeerbon af te kopen is door de dienstdoende agent een biljet van vijf miljoen lira (20 gulden) toe te stoppen. ,,Als een agent met wie ik een auto werk, zoiets doet, zou ik hem twee keer waarschuwen. Als het nog een derde keer gebeurt, stap ik naar de hoofdcommissaris en dan wordt hij de politie uitgezet.'' Volgens Gülnur Kaymak is in zo'n geval van corruptie niet alleen de politieagent maar ook de burger schuldig. ,,Je moet gewoon eisen dat je een parkeerbon krijgt, ook al kost dat elf miljoen. Als iedereen dat deed, dan zou het hele probleem meteen zijn opgelost.''

Maar dergelijke discussies zullen snel tot het verleden behoren, vermoedt Mustafa Özcan, want het mensenrechtenonderwijs mist volgens hem zijn uitwerking niet. ,,Als wij van school af komen, zijn wij beter dan de Europese politie'', zegt hij. Professor Gezgin is het met hem eens. De acht die hij de Turkse politie als rapportcijfer geeft, zal de Duitse politie nooit van hem krijgen. ,,Ik heb gezien dat twee Turken Duitsland niet binnen mochten, hoewel ze alle papieren hadden.'' En over de Amerikaanse politie wil hij het niet eens hebben. ,,Kijk maar hoe die negers behandelt, dan weet je genoeg.''

Maar als de Turkse politie zo aan de weg timmert, waarom zetten mensenrechtenorganisaties in Europa haar nog steeds in het beklaagdenbankje? Volgens de directeur van de school, Ramzi Tan, is het allemaal te wijten aan de verhalen die economische vluchtelingen uit Turkije de wereld in sturen. ,,Voordat ik hier directeur werd, was ik een tijd onderzoeker. Ik keek toen naar de verhalen die in Europa de ronde doen. Iedereen in Turkije weet dat je voor 5.000 mark naar Europa kunt. Maar om daar te blijven, moet je een goede reden hebben. En dus vertellen mensen dan maar dat ze gemarteld of mishandeld zijn door de Turkse politie. Van al die verhalen is 99 procent gelogen.''

Maar vaak komen zulke verhalen uit Turkije zelf. Zo ontstond er enige tijd geleden grote ophef over martelstokken die in een politiebureau in Istanbul werden gevonden. ,,Allemaal opgeblazen door de media'', zegt een andere Istanbulse politiecommissaris. ,,Die stokken stonden al jaren in een vergeten kast. Niemand op het bureau wist nog dat ze er waren.''

Volgens de directeur van de politieschool in Etiler zou `Europa' zich een beter beeld zou moeten vormen van hoe het in Turkije toegaat. ,,Sinds 1994 wordt iemand nadat hij is opgepakt, eerst naar de dokter gebracht. Na vijf dagen ondervraging moet hij weer naar de dokter toe. Als het medische rapport niet hetzelfde is, krijgt de politie problemen.'' Hoe vaak dat gebeurt? ,,Een keer op de tienduizend gevallen. De verdachte vloekt dan tegen de politie of hij is een psychopaat en ramt met zijn hoofd tegen de muur.'' En elk jaar wordt die een op de tienduizend minder, aldus de directeur. ,,Elke nieuwe lichting hier weet waar het om gaat bij de mensenrechten. Daarom zet de politie vooral jonge agenten in op plaatsen waar veel mensen wonen – die weten beter hoe ze met mensen moeten omgaan.''

    • Bernard Bouwman