Pierre Boulez schittert met werk van Sciarinno en Berio

Dirigent/componist Pierre Boulez viert zijn 75ste verjaardag met een tournee van het London Symphony Orchestra waarbij vele opdrachtwerken klinken, ondermeer van de Keulse Philharmonie, Carnegie Hall en de Festivals van Luzern en Edinburgh. Tijdens deze verjaardagstournee worden ook Brussel en Antwerpen aangedaan met vier voorbeeldig samengestelde programma's.

Als stevig cement fungeren klassieke modernisten als Bartók, Strawinsky en leden van de Schönberg-school. Steeds rondt een groter werk uit dit repetoire het concert af. Ze worden voorafgegaan door composities van bekende modernisten als Boulez zelf en van jongeren zoals Olga Neuwirth, die in 1988 doorbrak bij het IRCAM in Parijs en op de Salzburger Festspiele. Op een dergelijke wijze zijn steeds drie generaties met elkaar verenigd.

Dinsdagavond ging in Antwerpen de aandacht vooral uit naar het in opdracht van de concertzaal deSingel gecomponeerd Recitativo oscuro per pianoforte e orchestra van de Siciliaan Salvatore Sciarrino. Het begrip `oscuro' (duister) is favoriet bij deze componist van de nacht. Het stond tussen Berio's Notturno en Schönbergs symphonisch gedicht Pelléas und Melisande opus 5; vooral Schönbergs dichte polyfonie is een kolfje naar de hand van Boulez die als geen ander een werk analyseert en de muziek als nieuw hercomponeert.

Eigenlijk betreft het Sciarrino's tweede pianoconcert, omdat zijn 25ste opus Claire de lune werd gecomponeerd voor dezelfde bezetting. Sciarrino heeft overigens inmiddels reeds opus nr. 164 bereikt. Een kenmerk van zijn composities is het `cementloze' karakter, allerminst stevig, je hoeft als het ware maar te blazen en de noten schieten als pluimpjes omhoog. Gewichtlozer muziek is nauwelijks denkbaar. Toch staat zo'n pianoconcert als een huis, en dat heeft in dit geval vooral te maken met de pianopartij.

Was het een pistoolschot dat in Het Redeloze Vuur, geschreven voor het Concertgebouworkest, ons wakker schrok, hier bulderen de kanonnen die de toetsenist in stelling brengt. De pianopartij knettert en knalt, hard en meedogenloos in repeterende akkoorden die steeds vastlopen. Beter: het zijn aanlopen die geen ander doel dienen dan resonanties op te wekken, want daar gaat het Sciarrino steeds om.

In een toelichting spreekt de Siciliaanse componist over de piano als een levend personage temidden van een monsterlijk orkestraal landschap en eigenlijk vind ik wat in het landschap gebeurt veel boeiender en ook karakteristieker voor hem. De getemd krakende contrabas-pizzicati, uitklinkend in de donderplaat, vormen de fascinerende hartslag van dit duistere recitatief. Voorspelbaar verloopt die hartslag alsmaar sneller.

Van een diverterende nocturne is in deze knekelmuziek allerminst sprake. En eigenlijk is dit ook geen compositie die je bij Boulez verwacht: veel te veel op effecten uit, sterk associatief gecomponeerd en van een visuele kwaliteit, structureel te vrij. Maar in een recent interview verklaarde de componist/dirigent dat hij in staat is om zelfs werk te appreciëren dat mijlenver van zijn eigen opvattingen afstaat. Het klonk dan ook uitstekend voorbereid met pianist Florent Boffard als perfecte kanonnier.

Berio's Notturno voor strijkers begon minder zeker, nogal tastend en door ongelijke inzetten ontsierd, al werd het betoog geleidelijk aan overtuigender, evenals de muziek trouwens. In 1993 componeerde Berio deze compositie voor het Alban Berg Kwartet, in 1995 is het omgewerkt voor groot strijkorkest. Deze meditatie over de nacht verwijst in de partituur in een regel naar de Roemeens-joodse dichter Paul Celan en daarmee ook naar de holocaust waardoor deze volledig geobsedeerd is geweest tot hij in 1970 een einde aan zijn leven maakte.

Ook Berio's stervensmuziek is dus weinig diverterend, maar heeft wel veel vloeiende lijnen en weelderige akkoordcombinaties. Het benadrukken van donkere schaduwen en wollige contouren hoeft men bij Boulez niet te verwachten, zoals hij alles helder poneert en nooit bijzaken wegmoffelt, met elk detail in balans met het geheel. Een schitterend concert, wie had anders verwacht?

Concert: London Symphony Orchestra o.l.v. Pierre Boulez m.m.v. Florent Boffard (piano). Gehoord: 18/4 deSingel Antwerpen.