In Litouwen tekent zich bruinrode alliantie af

De lokale verkiezingen in Litouwen hebben vorige maand laten zien hoe diep de scepsis jegens `Europa' inmiddels zit. De nasleep was nog onrustbarender: antisemitisme wordt politiek geaccepteerd en er tekent zich een roodbruine alliantie af.

Gemeenteraadsverkiezingen zijn zelden groot nieuws. Maar de gang naar de stembus in Litouwen van vorige maand heeft geresulteerd in een belangrijke politieke ommezwaai die, tenzij hij tot staan wordt gebracht, verstrekkende gevolgen kan hebben.

Sterkste partij werd de Nieuwe Partij, anti-Europees en populistisch, een partij die sinds de oprichting twee jaar geleden wordt geleid door oud-presidentskandidaat Arturas Paulauskas. Paulauskas, zoon van een KGB-generaal en een man met goede banden met de vroegere communistische nomenklatoera, is een van de populairste politici van Litouwen. Zijn centrum-linkse Nieuwe Partij kreeg zestien procent van de stemmen.

Tweede partij werd, met 13,5 procent van de stemmen, de Boerenunie, ook populistisch, en ook sterk anti-EU. Deze Boerenunie werkt nauw samen met een derde anti-Europese partij, de Vrijheidsunie. De traditionele politieke partijen gingen bij de verkiezingen roemloos ten onder.

Op zich was die trend een duidelijke waarschuwing aan de regering, die streeft naar het lidmaatschap van de EU. Dat dat streven op groeiende scepsis stuit bij de bevolking, was al een tijdje duidelijk. De late uitnodiging aan Litouwen om onderhandelingen over toetreding te beginnen, heeft het aanvankelijke enthousiasme uitgehold. De scepsis verwerd tot afkeer en zelfs weerzin door de EU-voorwaarde, vorig jaar, dat Litouwen de kerncentrale Ignalina moet sluiten omdat die onveilig zou zijn. Ignalina levert Litouwen tachtig procent van zijn stroom en een sluiting wordt alom en unaniem beschouwd als een maatregel die Litouwen economisch over de rand van de afgrond duwt.

Na de gemeenteraadsverkiezingen werd in Kaunas, met 400.000 inwoners de tweede stad van het land, de rabiate antisemiet Vytautas Sustauskas, leider van de Vrijheidsunie, tot burgemeester gekozen. Zijn partij kreeg bij de verkiezingen in Kaunas twintig procent van de stemmen en 11 van de 41 zetels in de gemeenteraad.

Het is voor het eerst in een Baltisch land dat een uitgesproken antisemiet een functie van belang krijgt. Voor Sustauskas zijn joden schuldig aan zo goed als alle problemen van Litouwen. Een ,,joodse mafia'' heeft volgens hem een groot deel van het bedrijfsleven in Kaunas in handen. Het antisemitisme van Sustauskas maakt deel uit van een populistische boodschap die breder is: het buitenland vernietigt met zijn kapitalisme de traditionele Litouwse waarden, en in dat kapitalisme spelen joden een hoofdrol. Die opvatting vindt gehoor bij een bevolking die weinig perspectief ziet in de pogingen van de traditionele partijen om de gestage verpaupering tot staan te brengen, en die verder ontmoedigd is door de EU-oekaze ten aanzien van Ignalina.

Dat het antisemitisme met de verkiezing van Sustauskas tot burgemeester van de tweede stad van het land zowel politiek als sociaal weer openlijk geaccepteerd wordt, is juist in Litouwen een veeg teken: het kan een traditie van latent antisemitisme stimuleren. De hoofdstad Vilnius was voor de Tweede Wereldoorlog `het Jeruzalem van het noorden'. De stad telde 60.000 joden en 94 synagogen. Uit heel Oost-Europa kwamen joden studeren aan het beroemde YIVO, het Jiddische Leerinstituut, dat beschikte over de grootste jiddische blbliotheek ter wereld. Ook Kaunas had in die tijd een bloeiende en vitale joodse gemeenschap. Van de 220.000 Litouwse joden werd 94 procent in de oorlog vermoord, door de nazi`s, maar met actieve steun van Litouwse antisemieten. Pas nu worden – aarzelend, contrecoeur en alleen onder zware internationale druk – een paar hoogbejaarde daders van de jodenvernietiging voor Litouwse rechters gebracht. Net eind vorige week bood de Litouwse katholieke kerk haar excuses aan voor haar zwijgen tijdens de Holocaust, voor ,,het nalaten om compassie te tonen met de vervolgde joden, hen met alle middelen te verdedigen en invloed uit te oefenen op diegenen die met de nazi's collaboreerden''.

De antisemiet Sustauskas werd in Kaunas burgemeester dankzij de Nieuwe Partij van Paulauskas, die haar acht zetels in de gemeenteraad inzette om hem aan een meederheid te helpen. Het was het eerste Baltische voorbeeld van een roodbruine coalitie die het traditionele concept van links en rechts op zijn kop zette. De centrum-linkse Nieuwe Partij en de ultra-rechtse Vrijheidsunie vinden elkaar op hun beider afkeer van EU en NAVO, maar ook van privatisering en buitenlandse investeerders.

Die roodbruine alliantie kan in de toekomst Litouwen (en Europa) nog parten spelen als de trend doorzet tot de volgende parlementsverkiezingen. De kans daarop is groot: de Litouwers kiezen hun nieuwe parlement al in oktober.