Schets voor de hand van God

Nog niet zo lang geleden toonde het Haarlemse Teylers Museum op een even ouderwetse als charmante manier tekeningen in de vaste opstelling. Ze hingen in vitrines die waren afgedekt met gordijntjes die je zelf kon wegschuiven. Inmiddels beschikt Teylers allang over een aparte zaal voor licht- en klimaatgevoelige prent- en tekenkunst.

De oude presentatie was echter zo aardig omdat ze iets prijsgaf van de intimiteit van de omgang met tekeningen die normaal gesproken is voorbehouden aan specialisten die ze mogen bestuderen. Die bijna geheimzinnige sfeer past bij uitstek bij tekeningen uit de Renaissance, die immers niet voor een groot publiek waren bedoeld. Dat blijk ook uit de nieuwe tentoonstelling, De eeuw van Michelangelo, met Italiaanse tekenkunst van de vijftiende en zestiende eeuw uit de eigen collectie.

Veruit de meeste tekeningen, waarin de hand is te herkennen van belangrijke kunstenaars als Titiaan, Correggio en Rafael, zijn studies: schetsen voor figuren, motieven of hele composities die, soms aanwijsbaar, gebruikt zijn in schilderijen of wandschilderingen. Vaak zijn zulke bladen voorzien van een kwadratering – een raster van over de voorstelling heengetrokken dunnen lijnen – die de schilder of zijn assistenten houvast bood bij het overbrengen van het model op een groter formaat.

Een mooi voorbeeld van zo'n tekening is het ontwerp voor een plafondschildering die Francesco Primaticcio maakte voor een van zijn decoraties in het kasteel van Fontainebleau. In een gewaagd verkort perspectief is daar de godin Juno te zien die in een door pauwen getrokken strijdwagen over de wolken rijdt.

Curieuzer is de grote tekening met de Onthoofding van de heilige Laurentius, van de Genovese schilder Luca Cambiaso. Op het eerste gezicht lijkt het een studieblad waarop de tekenaar in zoekende, krasserige lijnen een figurenrijke compositie heeft neergezet. De mannetjes in de achtergrond zijn schetsmatig en hebben tot rechthoekige blokjes geabstraheerde hoofden. Maar bij nadere beschouwing blijkt er een kwadratering te zijn aangebracht. Kennelijk had Cambiaso aan zijn vlot geschetste blokhoofden genoeg om de compositie en de lichteffecten van een schilderij of fresco uit te voeren.

Een nog beter kijkje in de keuken van de kunstenaar bieden de bladen die klaarblijkelijk niet met het oog op een specifiek groter project zijn getekend. Zulke tekeningen, die afzonderlijke figuren, draperieën of losse ledematen tonen, overheersen in de tentoonstelling. Ze dienden de schilder en zijn atelier als reservoir van motieven die in verschillende werken konden worden gerecycled. De maar liefst negen tekeningen in Haarlem die aan Michelangelo worden toegeschreven, vallen in deze categorie. Zo is er een anatomische studie van een arm waarin de spierbundels nauwkeurig zijn geobserveerd, en een blad met losse lichaamsdelen waarop het bovenlichaam van een man, een gespierde arm en een krachtige hand bijna aandoenlijk contrasteren met een geschetst oortje waarvoor in het centrum van het vel nog plaats was. Zulke motieven zijn meestal niet eenvoudig met één enkel werk te verbinden, al lijkt een losse rechterhand met een lui uitgestoken wijsvinger op een ander blad een eerste schets te zijn voor de hand van God in een van Michelangelo's beroemdste fresco's: de Schepping van Adam in de Sixtijnse kapel.

Er zijn in de tentoonstelling ook enkele verder uitgewerkte tekeningen te zien, die zullen zijn gebruikt als presentatietekening om opdrachtgevers een idee te geven van het beoogde resultaat, of zelfs als zelfstandige kunstwerken. Een aan Federico Zuccari toegeschreven portret van een elegante jonge man bijvoorbeeld, in wiens prachtig uitgewerkte gezicht, de ogen – één groen en één lichtbruin – het zonlicht suggereren dat over het gezicht strijkt. Of de grote tekening in zwart en rood krijt van een knielende prelaat in kazuifel, de imposante kop omkranst door een volle baard. De toeschrijving van dit blad komt niet verder dan `anoniem Romeins meester circa 1560'. Ook andere bladen zijn anoniem gebleven en spreken daardoor, ondanks hun kwaliteit, over het algemeen minder tot de verbeelding. Deze mooie tentoonstelling biedt de gelegenheid kennis te maken met zulke werken – voordat ze weer, ongetwijfeld voor lange tijd, onderduiken in het prentenkabinet.

Tentoonstelling: De eeuw van Michelangelo; Italiaanse tekeningen uit de Renaissance afkomstig uit Teylers Museum. Teylers Museum (Spaarne 16, Haarlem). T/m 18/06.