Oppositie in Zimbabwe is bonte moloch

Weerzin tegen de regeringspartij van president Mugabe. Dat is het enige wat de bonte oppositie in Zimbabwe verenigt. Maar wat doet ze als ze de regeringspartij verdreven heeft?

In het nationale campagnecentrum van Zimbabwes grootste oppositiepartij, de Beweging voor Democratische Verandering (MDC), ziet het zwart van de blanken. Ze werken verkiezingsstrategieën uit en verzorgen de fondsenwerving. Op het eerste gezicht voldoet het beeld aan dat wat president Robert Mugabe van de MDC schept: een blanke partij.

Blanken storten zich enthousiast op de oppositiebeweging maar het beeld van een blanke partij is onjuist. De MDC vindt zijn oorsprong in de vakbondscentrale geleid door Morgan Tsvangirai. Sinds 1988 werkte Tsvangirai gestaag aan een politiek netwerk met gebruik van de vakbonden, die hij had losgeweekt van de regeringspartij Zanu-PF. Later betrok hij de niet-gouvernementele organisaties en de kerken bij zijn beweging.

Hij pleitte voor pluralisme en democratie. In een land waar steun aan de oppositie gelijk staat met landverraad was dat een moedige daad. Tsvangirai belandde eerst in de gevangenis `wegens spionage voor Zuid-Afrika' en later werd er een moordaanslag op hem gepleegd.

In de politieke mono-cultuur van Zimbabwe staken de 70.000 blanken die na de onafhankelijkheid waren overgebleven, nooit hun nek uit. Ze vormen slechts één procent van de bevolking en verkeren daarom in een kwetsbare positie. Zolang hun dominante economische rol geen gevaar liep, mengden ze zich niet in de politiek. De diepe economische crisis sinds halverwege de jaren negentig, de groeiende corruptie en de toenemende politieke repressie dwong hen een andere koers te varen.

De maat was vol toen Mugabe in een nieuwe grondwet een clausule wilde opnemen over onteigening van blanke landbouwgrond. Voor het eerst sinds de onafhankelijkheid in 1980 kwamen de blanken in verzet. De nederlaag in februari van de president bij het referendum over de grondwet gaf hun moed. Met in het vooruitzicht een nederlaag van de regeringspartij bij de parlementsverkiezingen durfden velen zich openlijk te scharen aan de zijde van de MDC.

De zes maanden geleden opgerichte MDC wint snel aan steun in Zimbabwe. De partij is een tegenbeweging, waarin de blanken gezien hun sterke financiële positie een voorname rol spelen. Ze verlenen hand- en spandiensten en stellen gebouwen en auto's beschikbaar. Mugabe straft de blanke boeren nu voor deze inzet. De blanken leveren de faciliteiten maar de partij wordt gedragen door zwarte Zimbabwanen.

Blank en zwart delen hun afgrijzen over de arrogantie van de macht van Zanu-PF en over de economische neergang. Ze vonden elkaar in de MDC. ,,De Zimbabweanen zijn Zanu-PF zo zat dat ze bereid zijn op alles wat nieuw is te stemmen'', concludeert commentator, professor Masipula Sithole.

De opkomst van de MDC betekent het begin van een pluriforme politieke cultuur. De staatsmedia die al jarenlang als papegaaien Mugabe's versie van de waarheid verkondigen, verliezen hun geloofwaardigheid. De overheidskrant The Herald blijft in grote stapels bij krantenverkopers liggen terwijl het oppositiedagblad Daily News onmiddellijk is uitverkocht. Om het televisiejournaal van acht uur wordt nog slechts gelachen. ,,Het is een verloren zaak voor Zanu-PF'', meent Sithole. ,,In de stad steunt iedereen de MDC en de oppositie infiltreert nu ook het platteland. Ze stevent af op een overweldigende meerderheid bij de komende parlementsverkiezingen.''

De behoefte aan verandering leidt tot een wildgroei van de MDC waardoor de partij geen tijd heeft over politieke zaken na te denken. ,,We discussiëren in eigen gelederen nauwelijks meer over welke beleid we gaan voeren als we aan de macht komen' , zegt een partijlid die bij de oprichting betrokken was. Dat is koren op de molen van Mugabe die de partij een ongeleid projectiel noemt.

Critici van de MDC wijzen op het precedent van de Beweging voor Méérpartijen Democratie (MDD) in buurland Zambia. Ook deze partij gebruikte het netwerk van de vakbonden om in 1992 een oude leider, Kenneth Kaunda, te verdrijven. Eenmaal aan de macht ontpopte ex-vakbondsleider Frederick Chiluba zich als een kleingeestig despoot die er niet in slaagde om Zambia uit het moeras te trekken. De MDD viel in het eerste jaar na de verkiezingszege uiteen. De hoop op verandering ging in Zambia al snel verloren.

,,We hebben niet de luxe om te filosoferen of de MDC het beste middel voor verandering is'', zegt MDC-medewerker Paul Nyati in Zimbabwe's tweede stad Bulawayo. Hij is een gerespecteerd ex-vrijheidsstrijder. ,,Zimbabwe bloedt. De situatie is erger dan ooit tevoren, we moeten nú het land redden.'' Nyati beaamt dat diverse groepen zich uit opportunisme aansluiten bij de MDC. ,,De partij herbergt tegengestelde belangen, van werkgevers tot werknemers, van rijke blanke boeren tot landarbeiders zonder akkers. Het wordt straks moeilijk daarin een samenhang aan te brengen. Ja, het risico bestaat dat de partij na een overwinning desintegreert met een despoot aan de leiding, net als in Zambia.''

Enkele kleinere oppositiepartijen aanschouwen de razendsnelle opkomst van de MDC met argusogen. ,,De MDC kent eenzelfde politieke cultuur als Zanu-PF'', oordeelt Cont Mhlangu van Zapu 2000. Zapu 2000 richt zich op de tribale minderheidsgroep, de Ndebele, zoals in de jaren tachtig haar voorganger Zapu deed van de nationalistische leider Joshua Nkomo. Mugabe tolereerde geen oppositie van Zapu en de Ndebele. Hij ging hen in 1985 te lijf met evenveel venijn als waarmee hij nu de blanken aanvalt. Bij politionele acties in Matabeleland vielen duizenden doden. Het toenmalige Zapu werd vervolgens ingelijfd door de regeringspartij.

Cont Mhlangu wil Zapu 2000 niet nog een keer laten opslokken door de meerderheidspartij. De oude scheidslijnen tussen de twee grote bevolkingsgroepen, de Shona (tachtig procent van de bevolking) en de Ndebele (twintig procent), bleven bestaan. ,,In Afrika heerst de democratie van de meerderheid, wat in de praktijk betekent dat de grootste tribale groep regeert. Onder Mugabe is dat de Shona en onder de MDC zal dat opnieuw de Shona zijn. Daar moet verandering in komen, bijvoorbeeld door vorming van een federale staat.'' De MDC-leiders hangen volgens Mhlangu de filosofie van de éénpartijstaat aan en streven naar een demografische overheersing.

Met Zambia als voorbeeld, waar na haar zege de MMD met al even veel intolerantie regeerde als haar voorganger, weigeren de kleinere partijen zich aan te sluiten bij de MDC. ,,Straks verdrijft de MDC Mugabe'', zegt Mhlangu, ,,en wat dan?'' Weinigen in Zimbabwe stellen zich nu die vraag.