Geld-tentoonstelling wil alles tegelijk

Wat heeft het fietswiel van Duchamp met een Harley Davidson te maken? En wat is het verband tussen een opgezet zwijn in een houten kist en een schatkist uit Pompeï? Op de tentoonstelling Das fünfte Element Geld oder Kunst in de Kunsthalle Düsseldorf loop je voortdurend tegen dergelijke vreemde combinaties aan. Geld oder Kunst is opgezet als een interdisciplinaire tentoonstelling, waarin het werk van een vijftigtal hedendaagse kunstenaars gepresenteerd wordt in combinatie met oudheidkundige objecten en alledaagse voorwerpen. Onderwerp is de waarde van geld, in de breedste zin van het woord. De tentoonstelling gaat over handel en economie, over statussymbolen en vreemde valuta's, maar heeft ook aandacht voor de kritische, anti-kapitalistische opvattingen van kunstenaars als Barbara Kruger en Hans Haacke.

Die brede aanpak is het grootste probleem van deze expositie. Geld oder Kunst is een samenraapsel van verschillende types tentoonstellingen geworden. Enerzijds past zij in de lijn van cultuurhistorische exposities waarbij dure schatten uit verre oorden getoond worden. Anderzijds heeft zij het karakter van een didactische expositie – van het soort dat je vaak in openbare bibliotheken aantreft – met veel saaie vitrines vol penningen en bankbiljetten uit verschillende landen. Bovendien lijken de organisatoren een graantje mee te willen pikken van de hype rond provocerende tentoonstellingen als Sensation. Met kunstwerken als het opgezette varken en de serie rundertongen op sterk water (een werk van Avital Geva) heeft Geld oder Kunst zelfs haar eigen Damien Hirst-adept.

De grote verschillen tussen de diverse tentoonstellingszalen bevestigen het tweeslachtige karakter van de tentoonstelling. Het `penningenkabinet' bestaat uit een serie rommelige vitrines waarin geld en kunst naast elkaar gepresenteerd worden. Munten worden hier opgevat als multiples en bankbiljetten als massaal verspreide grafische kunstwerken. Vervalst papiergeld ligt naast de valse cheque van 115 dollar waarmee Marcel Duchamp in 1915 zijn tandartsrekening betaalde.

Vergeleken bij het stoffige penningenkabinet heeft de naastgelegen zaal een overweldigend en pompeus uiterlijk. Hier zijn kosten noch moeite gespaard om het interieur van de Bank of England, een neo-classistisch ontwerp van Sir John Soane (1753-1837), na te bouwen. Deze eerste Engelse bank diende als prototype voor de architectuur van kunstmusea uit die tijd, zoals het Louvre en het British Museum. Het is daarom niet zo gek dat hier de vergelijking gemaakt wordt tussen banken (als tempels van het kapitaal) en musea (als tempels van cultuur). De zaal is ingericht als schatkamer en volgestouwd met Griekse vazen, Romeinse beelden en eigentijdse kunstwerken. Mozaïeken uit de eerste eeuw voor Christus hangen hier zij aan zij met de goudgekleurde zelfportretten van Katharina Sieverding.

De meeste kunstwerken zijn louter vanwege oppervlakkige overeenkomsten met het thema geselecteerd. De wollen vrouwentorso van Kiki Smith is prachtig, maar mag waarschijnlijk alleen meedoen vanwege de gouden munten die als tepels dienen. Datzelfde geldt voor de flipperkast van Edward Kienholz, waaraan een stel bronzen vrouwenbenen is bevestigd. Wie een munt van 2 DM tussen de slanke benen schuift, kan een potje flipperen. Maar er is geen bezoeker die het aandurft om zich met suggestieve, schokkende bewegingen op het spel – en de vrouw – te storten.

Geld oder Kunst is een onsamenhangende en vrijblijvende tentoonstelling. Tot aan de laatste zaal vraag je je af hoe de kunstwerken zich tot het thema en tot elkaar – verhouden. De tentoonstelling besluit met een kamer van kunstenaars Jake en Dinos Chapman, ingericht met een bureau, een telefoon en een televisiescherm. Wanneer je het aangegeven nummer draait, sta je plotseling via een beeldtelefoon in verbinding met het Londense atelier van de twee broers. Je praat wat over koetjes en kalfjes, terwijl een van de kunstenaars met papieren poppetjes een korte act voor de camera opvoert. Grappig is het wel, om zo direct met de populaire kunstenaars te kunnen communiceren. Maar wat de installatie met de context van de tentoonstelling te maken heeft, blijft een raadsel.

Tentoonstelling: `Das fünfte Element - Geld oder Kunst. T/m 14 mei in de Kunsthalle Düsseldorf, Grabbeplatz 4, Düsseldorf. Di t/m zo 11-18u, vr 11-21u. Catalogus DM 58,-