DE HAAGSE STAAT

Republikeinen gezocht - met een lampje...

Ze zitten overal. Alleen zie je ze meestal niet. Republikeinen leiden in Nederland nog overwegend een ondergronds bestaan.

Weinigen staan zich er publiekelijk op voor, zeker in de politiek. Thom de Graaf, de aanstichter van de jongste discussie over de monarchie, haastte zich vorige week te verklaren dat hij geen republikein is. Ook hij niet.

En toch zitten republikeinen overal. Tot in de regering. ,,Natuurlijk ben ik in wezen een republikein'', bekende vorige week een liberale minister in de veilige bescherming van de anonimiteit.

Waarom zo'n bangelijke omgang met diep gevoelde principes? De minister was daarin duidelijk. Zijn partij en zijn positie maakten een royale stellingname onmogelijk. Hier gold een praktisch principe: hoe dichter bij de Kroon, hoe minder republikein.

Eén minister republikein? Bij het Republikeins Genootschap, een gezelschap industriëlen, oud-politici en veel vertegenwoordigers uit de culturele sector die zijn republikeinse opvattingen vrijelijk openbaart, moeten ze daar hartelijk om lachen. Eén minister republikein? ,,Ach meneer, minstens éénderde van de ministers is republikein. En zeker de helft van de Tweede Kamerleden is voorstander van een republiek. Ze durven het alleen niet te zeggen''.

..VVD koestert

Oranje-warmte..

Hoe zit dat bij partijen, hoe republikeins zijn de politieke nazaten van de Verlichting, VVD en PvdA, vandaag de dag?

De VVD straalt al decennia een behaaglijke Oranje-warmte uit. Nog iedere algemene ledenvergadering stuurt de partij een aanhankelijkheidsverklaring aan Hare Majesteit de koningin. En nog iedere verkiezing grijpt de partij terug op oranje als de vertrouwde kleur van de affiches. Alleen als het staatshoofd naar links neigt, zoals Juliana in de jaren zeventig, beginnen ze in de VVD te mopperen over ,,een rooie koningin''.

,,Ik kan in de VVD geen betekenisvolle republikeinse vleugel ontdekken'', zegt Henk Vonhoff, het staatkundig geweten van de partij. Ach ja, jonge liberalen flirten soms met republikeinse gevoelens en de JOVD hield er lange tijd half-republikeinse opvattingen op na, maar verder kan hij in de partij niets fundamenteels ontwaren. Tot zijn genoegen trouwens, want hij kan republikeinen, niet anders zien dan als ,,een wonderlijke combinatie van onpraktische lieden, principiële warhoofden en een enkele humorist''.

Hoeveel van die lieden bevolken de PvdA, de partij waarin de voorkeur voor een republiek al lang een slapend bestaan leidt? Sinds enkele maanden is er gerommel. Een aantal leden van de commissie die het nieuwe beginselprogramma opstelt, wil weer een nieuw accent op de republikeinse staatsvorm. En er bestaat een ,,werkgroep democratisering'', waarbinnen een discussie over de republiek moet opbloeien. Juist deze week belegde ze haar eerste vergadering.

Revolutionair gaat het er in de PvdA nog niet aan toe: de werkgroep democratisering zou het al winst vinden als het Zweedse model, een monarchie met een louter ceremoniële Koning, bespreekbaar wordt. Oprichter Frank Kamperman: ,,We zouden er vrede mee hebben als in het nieuwe verkiezingsprogramma een bedekte formulering wordt opgenomen.''

Het was vooral ergernis die de dertiger Kamperman bracht tot zijn initiatief om de discussie over de republiek in de PvdA aan te jagen: ,,Het hinderde mij dat er in de partij niet normaal over kan worden gesproken.'' Sterker, hij kreeg meteen ook een stevige aanhanger van de monarchie op zijn dak. Roel de Wit, de vroegere commissaris van de koningin in Noord-Holland, meldde zich enkele maanden geleden als één van de eerste leden aan. ,,Met geen andere bedoeling dan onze vlam te doven'', zo meent de overtuigde republikein, de Amsterdamse oud-hoogleraar culturele wetenschappen Hans van den Bergh.

...eerzame steun voor republiek

De vlam van de republiek wordt buiten de politiek op twee fronten gedragen. Sinds vier jaar activeert het Republikeins Genootschap de discussie. Niet via de barricaden, maar eenvoudigweg door er te zijn. Eerzame lieden, zoals ze zelf zeggen, die het taboe op de republiek proberen te slechten via wegen van geleidelijkheid. Hoe? Door de bekentenis van meer en minder vooraanstaande Nederlanders dat ze republikein zijn. Roelof Nelissen, oud-minister en Sjeng Kremers, oud-commissaris van de Koningin, en allebei afkomstig uit de kring van de KVP, waren twee van de meest aansprekende oprichters. Lid kun je niet worden, je moet worden gevraagd. Laatst overkwam dat nog de oud-voetballer en columnist Jan Mulder, de dichter Jean Pierre Rawie en de classicus Anton van Hooff. Zij schaarden zich achter de gedachte dat ,,het bestaan van het Genootschap een signaal is dat op den duur tot bezinning zal leiden.''

Veel activistischer is daarentegen het Nieuw Republikeins Genootschap, dat ook stevig in het vanouds republikeinse Amsterdam is geworteld. De leden van deze club zijn jonger, bezigen scherpere taal en zoeken wel de confrontatie op. Binnenkort gaan ze het debat aan met een van de grootste monarchisten, de vice-voorzitter van de Bond van Oranjeverenigingen. En, nog nooit vertoond, op Koninginnedag zullen ze op regionale televisiezenders temidden van het Oranje-jolijt hun gedachtengoed etaleren.

Paul van der Heijden, de secretaris van het Nieuw Republikeins Genootschap, markeert de achterban als afkomstig van SP tot aan de VVD. Laatst schreef hij nog een oud-wethouder van de liberalen in. Nee, hij kan 's mans naam niet noemen: ook voor oud-politici ligt een staatkundige coming out nu eenmaal nog gevoelig.

Wordt het nog wat met de republiek? De sociaal-democraat Wim Kok, van wie wel bekend is dat hij een koninklijke onderscheiding weigerde, verdedigt de monarchie dezer dagen ferm. Ja, als we opnieuw zouden kunnen beginnen, zo filosofeerde hij vrijdagavond even op televisie. Dan zou u zich uitspreken voor de r...., probeerde interviewer Ferry Mingelen. Kok interrumperend: er is geen nieuw begin.

Zoveel is zeker: de republiek is in Nederland nog altijd het Land van Ooit.

De fractievoorzitters in de Tweede Kamer debatteren dinsdag en donderdag over het minderhedenbeleid.