Traditionele gezichten

De tatoeagekunst van de Maori's stond op uitsterven, toen jonge bendeleden die als verzetssymbool herontdekten. De van oorsprong Nederlandse fotograaf Hans Neleman maakte er een boek over.

Stel je voor, zegt Hans Neleman, dat je iemand voor het eerst ontmoet en het gesprek begint met: ,,Zo, ga zitten en vertel me je levensverhaal.' Dat is wat hij feitelijk deed, toen hij in Nieuw Zeeland Maori's vroeg of hij hun ta moko mocht fotograferen – tatoeages die het gezicht soms gedeeltelijk, soms geheel bedekken. Op voorwaarde dat hij óók zou luisteren naar de zeer persoonlijke verhalen die daarbij horen.

Vaak symboliseert zo'n tatoeage een belangrijke gebeurtenis in iemands leven, zoals de beslissing te stoppen met drugs of het besluit de Maori-taal te bestuderen. ,,Mijn moko staat voor de pijn die ik heb omdat mijn kinderen me zijn afgenomen', zegt een van de gefotografeerde vrouwen. Wie verstand heeft van de symboliek, kan veel over iemand te weten komen door te kijken naar zijn tatoeages. Veel vormen, zoals de spiralen van varens, komen uit de natuur. Achter met name de vrouwelijke tatoeages gaan veel verwijzingen schuil naar seksuele kracht: eierstokken, vagina's, borsten.

In de jaren zeventig waren de laatste dragers van de traditionele gezichtstatoeages bijna uitgestorven. Toen Neleman eind 1997 voor het eerst Nieuw Zeeland bezocht, beleefde de ta moko juist een comeback. Die revival begon in de gevangenis: veroordeelde Maori-bendeleden zochten symbolen om zich mee af te zetten tegen de dominante cultuur. Eerst waren dat swastika's, later herontdekten ze ta moko en combineerden die met hun eigen logo's. ,,Traditionele Maori's die dat zagen, dachten: we moeten er zelf voor zorgen dat onze gebruiken niet verloren gaan.'

De Maori-bendeleden zien er stoer en gevaarlijk uit. ,,Ik weet alleen dat de mensen die ik heb ontmoet vaak bezig waren hun leven te beteren. Sommigen gingen bijvoorbeeld studeren. Bij één man mochten we pas na elf uur 's morgens komen, omdat hij eerst zijn kinderen naar school moest brengen.' Naast traditionele Maori's en bendeleden is er nog een categorie die aan ta moko doet: aan de oostkust, in de plaats Ruatoria, leeft een groep Maori's die zichzelf rastafarians noemen. Net als de rasta's op Jamaica hebben ze dreadlocks en geloven ze in Jah. Ze combineren oude ta moko-patronen met een rastasymbool als de Davidsster.

Hans Neleman is geboren in Nederland, maar woont en werkt al een jaar of vijftien in de Verenigde Staten. Naast commercieel werk houdt hij zich ook bezig met modefotografie en film. De film Once Were Warriors van Alan Duff over een groep werkloze Maori's in een Nieuw-Zeelandse betonwijk, had zijn interesse gewerkt voor deze bevolkingsgroep (ongeveer 350.000 op een totale bevolking van ruim 3,5 miljoen). Neleman: ,,Ik benaderde wat mensen, maar ze zeiden: we'll consult the pillow, we zullen het kussen raadplegen. Dat betekent: als we een goeie droom hebben dan bellen we je morgen terug.'

Onverrichterzake keerde Neleman terug naar New York. Hij hield contact met onder anderen Pita Turei, een filmmaker die hem uitlegde dat als Neleman foto's wilde maken de rechten op de afbeeldingen moesten toevallen aan de geportretteerde, niet aan de fotograaf.

In 1998 ging Neleman opnieuw naar Nieuw Zeeland. Turei orgeniseerde een hui, de traditionele Maori-vergadering waar belangrijke beslissingen worden genomen. Rond een kampvuur bij een galerie in Auckland verzamelden zich circa veertig mensen, stamhoofden en ta moko-makers (die overigens werken met moderne tatoeagepistolen). ,,Iedereen mocht z'n mening geven. Eerst in de eigen taal, toen door middel van gezang en voordrachten, daarna in het Engels.' De spanning was groot, zegt Neleman. ,,Jij zegt foto's maken, wij zien geweren', vatte een van de aanwezigen het probleem samen. Neleman beloofde de negatieven terug te sturen, de foto's alleen voor een boek en een tentoonstelling te gebruiken en zijn deel van de royalty's te zullen afstaan. Ook bood hij aan de verhalen van de Maori's erbij af te drukken. De teksten gaan over trots, over het behoud van een traditie, die door een kolonisator bijna de kop in was gedrukt maar nu weer tot leven komt, en over religie. ,,Mensen die hun interview ter correctie voorgelegd kregen, hadden het gevoel: dit is mijn citaat voor de wereld. Uiteindelijk was ik slechts de boodschapper die het verhaal van de Maori's vertelde.'

Jeroen van der Kris

Moko – Maori Tattoos, Uitg. Edition Stemmle, 144 blz., ƒ159,25, ISBN 3-908161-96-7