RUIMTESONDE ULYSSES VLOOG IN 1996 DOOR LANGE KOMEETSTAART

Een komeet laat in de buurt van de zon als gevolg van zijn verdamping een spoor van stof en gas achter. De stofdeeltjes blijven min of meer de baan van de komeet volgen, maar de gasdeeltjes worden door het zonlicht geïoniseerd en met grote snelheid door de stroom van geladen deeltjes van de zon (de zonnewind) het zonnestelsel in geblazen. Britse astronomen hebben nu ontdekt dat Ulysses, een Europees-Amerikaanse ruimtesonde die in een zeer wijde baan rond de polen van de zon draait, toevallig een ver verwijderd deel van de gasstaart van een komeet heeft doorkruist (Nature, 6 april). Ulysses had op 1 mei 1996 ongeveer drie uur lang ongewone verstoringen in de zonnewind en het interplanetaire magnetische veld geregistreerd. Deze verstoringen hadden precies die kenmerken die verwacht konden worden bij het passeren van het plasma van een komeet. Geraint Jones en zijn collega's ontdekten al snel dat komeet Hyakutake een goede kandidaat was, omdat Ulysses zich op het moment van de detecties dicht bij het vlak van deze komeet bevond. Uitgaande van de bekende posities en snelheden van Ulysses, Hyakutake en de zonnewind konden zij uiteindelijk aantonen dat Ulysses inderdaad door de staart van deze komeet is gevlogen.

Uit de duur van de verstoringen leiden de onderzoekers af dat de staart ter plekke van Ulysses een diameter van ten minste zeven miljoen kilometer moet hebben gehad. Nog opmerkelijker is echter de lengte van de staart. Gezien de grote afstand van Ulysses tot de zon moet de komeet een staart van zeker 570 miljoen kilometer lang hebben gehad. Dat is bijna vier maal de afstand aarde-zon en bijna het dubbele van de lengte van de vorige recordhouder: de komeet die in maart 1843 aan de hemel prijkte. Hyakutake's staart werd waarschijnlijk zo lang doordat de komeet dicht (tot op 50 miljoen kilometer) langs de zon scheerde en toen heel veel gas produceerde. In een tweede artikel in Nature laat een andere groep astronomen zien dat tijdens de drie uur durende passage door een ander instrument van Ulysses ionen van koolstof, zuurstof en stikstof werden gedetecteerd in verhoudingen die kenmerkend zijn voor komeetgas. Dat is dus een tweede bewijs dat Ulysses door een komeetstaart is gevlogen. Het is voor het eerst dat komeetmateriaal op zo'n grote afstand van de kern – die in dit geval een diameter van slechts twee à drie kilometer had – is waargenomen. (George Beekman)