Onmachtige islam

Islamitische fundamentalisten zijn zielig en zwak. En dat bloedvergieten – wij hebben in het Westen niet anders gedaan. Maar wij hadden de tijd om te moderniseren. De islam wordt in een keurslijf gedrongen.

Medelijden met fundamentalisten – dat verwacht je niet meteen, tegen de achtergrond van het geweld in Algerije, de achterlijkheid van de Afghaanse Talibaan of de uitwassen van de Islamitische Revolutie in Iran. Of ze nu islamitisch zijn, of joods, of christelijk, fundamentalisten onderdrukken hun vrouwen. Op zijn slechtst moorden en verminken ze; op zijn best zijn ze intolerant. Hoe dan ook wijzen ze de vooruitgang af. Daar hebben we toch geen begrip voor?

Karen Armstrong, Britse ex-non en schrijfster over godsdienst en geloof, heeft medelijden met fundamentalisten. Niet de extremisten die moorden in naam van God. Ze veroordeelt elke vorm van moorden. Maar dat is de kleine minderheid. De rest, ja, daar heeft ze medelijden mee.

Ze ontdekte het tot haar eigen verbazing bij het schrijven van haar zojuist uitgekomen boek: De strijd om God. Een geschiedenis van het fundamentalisme.

,,Toen ik begon te schrijven, verwachtte ik het fundamentalisme zeer te zullen veroordelen. Ik verwachtte het te zien als een slechte vorm van godsdienstigheid, zoals ik al schreef aan het slot van mijn Geschiedenis van God. Het fundamentalisme heeft zeker belangrijke fouten, het vervormt de religie op velerlei manier. Maar een van de dingen die mij het krachtigst troffen in de loop van mijn onderzoek, was de pijn en de vrees die aan de basis ervan liggen. Elke beweging die ik bestudeerde, had een diepliggende angst voor vernietiging. Zonder uitzondering waren de fundamentalisten ervan overtuigd dat de moderne, seculiere, liberale maatschappij hen zou wegvagen.

,,Ik leef hier zo'n geprivilegieerd leven, in dit land dat allang geleden het moderniseringsproces heeft doorgemaakt. Als vrouw is dit een geweldige tijd om te leven. Ik kan me niet voorstellen dat ik in enige andere tijd gelukkig zou kunnen leven. Maar het is heilzaam om je te realiseren hoe pijnlijk modernisering voor de bevolking kan zijn, zeker wanneer die agressief wordt doorgedreven. Modernisering wordt vaak ervaren als een verwoestende aanval. ,,Wij in West-Europa en in de Verenigde Staten konden in ons eigen tempo moderniseren, volgens ons eigen programma, onze eigen dynamiek. Maar in andere landen proberen regeringsleiders wanhopig aansluiting te vinden, en sleuren ze het volk mee. Dat proces gaat veel te snel. Het blijft onvermijdelijk aan de oppervlakte en is intrinsiek gebrekkig. Maar zelfs voor ons in Europa was de periode van modernisering pijnlijk en traumatisch. En hoe meer ik de geschiedenis bestudeerde, hoe meer ik inzag dat wanneer we nu vol afgrijzen kijken naar de revoluties, het bloedvergieten, de etnische schoonmaak en de wreedheden die gepaard gaan met modernisering, we vergeten dat wij vroeger precies hetzelfde hebben gedaan.

,,We deden er honderden jaren over. En we hadden godsdienstoorlogen, revoluties, bloedvergieten, zuiveringen, etnische schoonmaak – we deden het allemaal! En nu, aan het eind, zeggen we hooghartig: kom, kom, ze kunnen toch zeker wel binnen enkele generaties een seculiere democratie tot stand brengen?''

Fundamentalisten zijn fascisten.

,,Religie, zoals iedere andere menselijke activiteit – en het is een menselijke activiteit – kan worden misbruikt. Met name wanneer je kunt claimen God achter je te hebben. Allemaal, of ze nu joods, christelijk of islamitisch zijn, komen de fundamentalistische bewegingen voort uit een gevoel van angst, doodsangst, en de strijd om te overleven. Dat gevoel te worden bedreigd dat ze hebben, en het gevoel dat ze vechten tegen een overweldigende overmacht, leidt niet tot een ontspannen, gemakkelijke, liberale opstelling.

,,Wanneer we ons bedreigd voelen, zijn we niet rationeel. Ik denk dat wanneer je hun fantasieën aan een psychiater voorlegt – het fundamentalistisch-christelijke idee bijvoorbeeld van het eind der dagen, wanneer Christus als liefhebbende redder de wereld met een zwaard komt vermorzelen en deelneemt aan een reusachtige genocide – dat hij dan zal zeggen: dit wijst op een diepe stoornis. Ik denk dat de manier waarop de ultra-orthodoxe joden de seculiere staat Israel zien als trefpunt van demonen, evenmin een evenwichtige reactie is.

,,We kennen dit allemaal in ons privé-leven wanneer we ons bedreigd voelen: we weten misschien dat we onredelijk zijn, maar we gillen en schreeuwen. Als doodsangst in het geding is, creëert dat een weerslag.''

Waarom koos u fundamentalisme als onderwerp?

,,Omdat ik er middenin zit. Ik bestudeer tegenwoordig de studie van de drie monotheïstische godsdiensten, en ik zie ze voortdurend naast elkaar, en daarbij kom ik steeds weer het fundamentalisme tegen. Ik heb een boek geschreven over Jeruzalem. Daar heb je aan beide zijden een fundamentalisme dat intrinsiek lijkt te zijn gekant tegen het vredesproces. Er worden twee oorlogen uitgevochten in het Midden-Oosten. Een tussen Israel en de Arabische landen, de andere tussen seculiere en religieuze mensen binnen de verschillende landen, zoals je kunt zien met de moorden op Sadat en Rabin, die beiden door hun eigen fundamentalisten werden vermoord. Ik constateerde dat het fundamentalisme absoluut onderdeel is van de moderne maatschappij. Daaraan moet aandacht worden besteed. Tegelijkertijd werd ik me ervan bewust dat mensen vaak over fundamentalisme praten alsof het islamitisch zou zijn. Zo van: in het Westen hebben we weinig extremisten, maar de islam is fanatiek. Ik realiseerde me al na een vluchtige kennismaking met het fundamentalisme dat dit niet waar was. Ik vond het belangrijk naar het groeiende fundamentalisme in alle drie de monotheïstische godsdiensten te kijken om te bewijzen dat het niet mogelijk is er één aan te wijzen en te zeggen dat de islam het meest fundamentalistisch is.''

Moslim-fundamentalisme maakt in elk geval de krachtigste indruk. Komt dat door de aantallen of is de islam de meest vitale godsdienst?

,,De islam is zeker een krachtige godsdienst, en het is de sterkst groeiende godsdienst in de wereld. Ik zou niet zeggen dat het de krachtigste godsdienst is. Misschien is de wanhoop er groter. De moslim-fundamentalisten zijn in veel gevallen het zwakst in termen van politieke macht. Ze voeren een wanhopige strijd tegen wat zij zien als een overweldigende Westerse overmacht. De fundamentalisten in Israel, de ultra-orthodoxe joden, zijn er wel in geslaagd om religie terug te brengen in het hart van een staat die agressief seculier was en religie diep verachtte – het zionisme was een revolte tegen religie. Bij de fundamentalistische christenen in de Verenigde Staten ligt het moeilijker, onder andere omdat het zogeheten liberale establishment te sterk is. Maar ik denk dat moslims – afgezien van Iran – zo zwak in de wereld staan. Toen ik in februari in Nederland was, trof het me hoeveel mensen zeiden: `die moslims komen hier om onze maatschappij te ondermijnen.' Het is een soort fobie. De islamitische wereld is verslagen. Wij hebben haar verslagen.''

Verslagen, en dan toch die fobie?

,,Ja. De fobie is niet rationeel. Het is een culturele erfenis. Sinds de kruistochten zijn we bang voor de islam.''

Heeft de Iraanse leider imam Khomeiny daar ook geen rol in gespeeld? Khomeiny, met die zwarte wenkbrauwen en die wapperende wijde mantel, en die dan aankondigde dat de islam de wereld zou veroveren?

,,De mensen zouden niet zo bang zijn als ze niet die eeuwen van angst achter zich hadden. Ik heb net een boek over de geschiedenis van de islam geschreven. Ten tijde van de kruistochten waren wij in het Westen in een heel zwakke positie, we waren gewoon wilden, we kropen net de donkere Middeleeuwen uit. En waar we ook keken, helemaal tot aan de koloniale beweging, daar kwamen we de islam tegen. De islam was als de Verenigde Staten nu, qua invloed. Overal kwam je moslims tegen. Het zag eruit als een grote, ver-ontwikkelde wereldmacht. Kijk maar naar wat de 18de eeuwse historicus Gibbon schrijft over de slag van Poitiers in 732, toen Karel Martel de moslimtroepen versloeg die voor een rooftocht uit Spanje waren gekomen. Gibbon schrijft: `O, God zij dank, Europa is veilig van de gesel van de islam. Als Karel Martel de islamitische horden niet had teruggeslagen, zou de Koran nu in Oxford en Cambridge worden gedoceerd.'

,,Welnu, de moslims waren absoluut niet geïnteresseerd in Europa. Ze kwamen er op rooftocht, maar Europa was een weinig uitnodigende plaats – er was geen mogelijkheid voor handel, het weer was afschuwelijk en de inwoners waren barbaren. Wij waren zo zwak. We zagen de islam eigenlijk zoals mensen in zwakkere delen van de wereld nu een wrok koesteren tegen de Verenigde Staten.

,,Dat citaat van Gibbon wordt de afgelopen jaren eindeloos aangehaald in dit land omdat er nu in Oxford een islamitisch instituut wordt gebouwd. Het wordt een prachtig gebouw, gebouwd door de Saoediërs, met een soort minaretten. En dit raakt weer een culturele zenuw. Ik ben het eens wat betreft Khomeiny. Ik denk heel vaak dat Khomeiny en die zelfmoordaanslagen en Algerije het stereotype dat we in het Westen hebben ontwikkeld, bevestigen.''

De komst van islamitische allochtonen naar het Westen versterkt dit stereotype.

,,Ja, dat is zo. Wij zijn in het Westen nooit erg goed geweest in het opnemen van buitenlanders. De islam heeft dat altijd beter gedaan dan de andere godsdiensten. Het was geen aards paradijs, het was niet perfect. Maar wij hier in Europa en ook in Amerika, ondanks zijn befaamde pluralisme, hebben het altijd erg moeilijk gevonden om naast mensen van een ander geloof te leven. We hebben de moslims Europa uitgejaagd, de joden zijn duizend jaar lang geterroriseerd, en we vonden het zelfs moeilijk om met andere soorten christenen om te gaan.

,,Het trof me tijdens mijn studie van Jeruzalem dat het islamitische regime destijds veruit het meest tolerant was van alles wat er is geweest. Het was geen aards paradijs, islamitisch Jeruzalem, maar het was lichtjaren beter dan wat er nu is.''

En Saoedi-Arabië dan, waar de wahabitische, puriteinse vorm van de islam mag worden beleden, en niets anders dan dat?

,,Nee, dat is niet tolerant. Maar naar mijn mening heeft het ook niets islamitisch. Al tientallen jaren worden de Saoediërs en de Golfstaten met de vinger nagewezen wegens de grote kloof tussen arm en rijk, die tegen alles in de Koran ingaat.''

Ook de Islamitische Republiek Iran is niet tolerant.

,,Geen van die fundamentalistische bewegingen is tolerant, zeker niet als ze aan de macht komen. Ze kiezen de meer intolerante delen van hun heilige boek – en die bestaan in de schrift van elk geloof. We hebben allemaal onze moorddadige passages in die gênante documenten – en ze vergeten de secties die voor tolerantie, vrede, liefde en welwillendheid pleiten. Evenals de christelijke fundamentalisten de voorkeur geven aan het boek Openbaringen, waarin Jezus met een zwaard komt om aan het eind der tijden gruwelijke wreedheden te begaan. En de Bergrede negeren waarin Jezus zegt dat we onze vijand moeten liefhebben en de andere wang toekeren. En zoals de joden rabbijn Hilleel vergeten, die zei: `wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.' Ik denk dat dit onderdeel is van de angst.''

U zegt dat fundamentalisme de reactie is op gedwongen secularisering. Islamitische immigranten hier worden ondergedompeld in een seculiere maatschappij, maar toch blijken slechts relatief weinig van hen fundamentalistisch. Hun imams hebben evenveel problemen als de dominees om de jeugd te bereiken.

,,Ze seculariseren. Het verschil is dat ze met rust worden gelaten. De Britse regering sluit hun moskeeën niet, en staat ze toe om een hoofddoek te dragen en hun godsdienst te belijden als ze dat willen. Ze worden niet in concentratiekampen opgeborgen zoals onder Nasser in Egypte het geval was. En de studenten worden niet op straat doodgeschoten.''

Fundamentalisme is niet alleen een zielige reactie op agressief secularisme. Het is natuurlijk ook een machtsspel. Mensen die alleen uit zijn op macht manipuleren de gelovigen.

,,Precies zoals onder de seculieren. Precies zoals in de Westerse wereld is er manipulatie. De sjah van Iran manipuleerde mensen, Tony Blair manipuleert, Clinton manipuleert. Fundamentalistische bewegingen zijn politiek en religieus – en dat is in de christelijke wereld evengoed waar als in de islamitische wereld. Wat de fundamentalisten willen doen, is de godsdienst terugbrengen uit de marginaliteit waartoe zij in de seculiere cultuur was veroordeeld. De seculiere cultuur zegt dat religie privé moet zijn en de politiek niet in belangrijke mate kan beïnvloeden. Fundamentalisten, of ze nu christelijk of joods of islamitisch zijn, zijn niet bereid dat te accepteren, en ze zijn in het tegenoffensief gegaan.''

Op de keper beschouwd met weinig succes. Iran, dat sinds de Islamitische Revolutie seculariseert, is een aardig voorbeeld van de nederlaag van het fundamentalisme.

,,Dit is heel belangrijk, en ik maak dit punt ook in het boek. Khomeiny gaat in tegen centrale beginselen van de islam in het algemeen en de shi'itische islam in het bijzonder door zelf repressief op te treden. Zijn grote geestelijke mentor mullah Sadra onderstreepte al in de 17de eeuw het heilige recht op vrijheid van meningsuiting, en verzette zich tegen elke vorm van religieuze onderdrukking. Toch legde Khomeiny dit naast zich neer – en dat gebeurt in de meeste revoluties.

,,Maar veel mensen arriveren in de moderniteit onder een religieuze dekmantel. De Amerikaanse kolonisten bijvoorbeeld, vochten niet omdat ze de founding fathers volgden in hun seculiere ideeën – ze dachten dat deze ideeën duivels en slecht waren. Ze kerstenden deze ideeën en ze vochten voor God en tegen het rooms-katholicisme. Dat stelde hun in staat deel te nemen aan het moderniseringsproces. Heel weinig mensen konden Locke of Kant lezen, of de filosofische idealen van de verlichting volgen of begrijpen wat democratie en tolerantie betekenden zoals Voltaire en Diderot dat deden. Maar ze konden het wel begrijpen langs de weg van de godsdienst. En ik denk dat de Iraanse Revolutie een van die overgangsprocessen zal zijn die zelf democratie voortbrengen, in plaats van deze opgelegd te krijgen door het Westen, een agressieve en vaak schijnheilige macht van buitenaf.

,,Het christendom is evenzo op zijn slechtst wanneer het aan de macht komt. Het is allemaal heel heldhaftig wanneer mensen worden vervolgd en martelaar worden – dat past bij Christus. Maar Christus was een mislukkeling in aardse termen. Dus hoe moet je een christelijke staat maken?''

Christus een mislukkeling?

,,Hij werd gekruisigd en stierf als gewone misdadiger. Terwijl Mohammed een verblindend succes was in zijn tijd. Niemand was zo succesvol als Mohammed, maar ook hij was repressief.''

Kan een fundamentalist de Westerse cultuur buiten houden? Is het niet zo dat in deze wereld van gemakkelijke verbindingen elk succes van de fundamentalist noodzakelijkerwijs kortstondig is?

,,Ja dat is zo. Iran is wat dit betreft een interessant geval. Ze slagen er op een niveau in hun eigen systeem op te zetten, en vervolgens falen ze. Mijn laatste hoofdstuk heet dan ook `De Nederlaag'. Natuurlijk falen ze.''

Het hoofdstuk heet `Nederlaag' met een vraagteken.

,,Je kunt je afvragen of het in alle opzichten een nederlaag is als het volk van Iran democratie begint te krijgen.''

Het is geen nederlaag voor het volk, maar een nederlaag voor religie?

,,Elke religieuze beweging faalt omdat haar idealen absoluut zijn. Dat is tegelijk de aard en het probleem van godsdienstig leven. De islamieten noemen dat jihad – inspanning. Het is extreem moeilijk om de idealen van godsdienst toe te passen in de gebrekkige omstandigheden van deze wereld. Elke religieuze beweging zal falen.''

En zal uiteindelijk de Westerse seculiere cultuur de overhand hebben?

,,Waarschijnlijk wel. Maar bijvoorbeeld in Iran zal het komen in shi'itische verpakking. Bij ons heeft het Thatcherisme gefaald, maar het heeft wel zijn merkteken achtergelaten. En de islamitische bewegingen zullen een soortgelijk effect hebben. Mislukt, maar toch een verandering.''

Fastfood in Teheran onder het toeziend oog van portretten van de geestelijke leiders Khomeiny en Khamenei?

,,Misschien, misschien. We weten niet wat er gebeurt.''