Een veilig gevoel

`Victoria-Vesta verzekert modern, Victoria-Vesta, een veilig gevoel.' Herinnert u zich die reclameleus van de inmiddels allang in de ING-groep opgegane verzekeraar nog? Inmiddels wordt er nog een stuk moderner verzekerd. Door Achmea bijvoorbeeld, dat u waarschijnlijk beter kent als Zilveren Kruis, FBTO of Centraal Beheer. Dat concern probeert te fuseren met een gedeelte van het GAK, dat zowel private diensten verzorgt als ook publieke taken heeft in de uitvoering van de sociale zekerheid. Achmea en GAK bleken op die fusie onlangs al een flinke scheve schaats vooruit te rijden, doordat het uitvoeringsorgaan de verzekeraar al sinds jaren vrije inzage gaf in zijn werkgeversdatabase. Volledige inzage, en dat is het springende punt. Om bepaalde CAO-verzekeringen uit te voeren mogen verzekeraars een aantal specifieke gegevens in de GAK-database inzien, maar het GAK nam niet de moeite om de rest van zijn database af te schermen, zodat de hele database, inclusief alles waar Achmea niets te zoeken had, openlag.

Daar ga je met je privacy-wetgeving. Terwijl de dokter tegenwoordig aan een verzorgende echtgenoot niet eens meer mag vertellen wat zijn eega mankeert, sluiten de publieke en private sector bij de eerste de beste gelegenheid een onzalig verbond tegen de klanten die verplicht maar vertrouwelijk allerlei gevoelige gegevens hebben ingeleverd.

Ho! Let op, geen complottheorieën graag. Al is er in elk geval bij het GAK van alles mis (volgens Flip Buurmeijer heeft de instelling tientallen miljoenen publiek geld aan eigen commerciële doelen uitgegeven, het is de tent waar de driekoppige directie zichzelf uit publieke middelen loonsverhogingen van 50 procent cadeau deed, het publieke GAK verwijst ruglijders uitsluitend naar een commerciële kliniek die eigendom is van de commerciële poot van de instelling, en GAK-commissaris W. Scherpenhuijsen Rom was tot voorkort tevens voorzitter van het College van Toezicht op de Sociale Verzekeringen CTSV, dat bij uitstek misstanden als die met Achmea had moeten voorkomen, maar van niets zei te weten), en al werken er bij Achmea ook niet louter engelen, er is vast geen sprake van een duivels pact. Het is veel erger.

De verboden sluizen gingen waarschijnlijk open op grond van simpele praktische kantoormensenoverwegingen. Die leidden in elk geval tot de afspraak van gedeeltelijke toegang: dat was gewoon praktisch voor het uitvoeren van bepaalde regelingen. En ach, we kennen die mensen toch, die kunnen we toch best vertrouwen? Open toegang voorkomt ook een hoop tijdrovende telefoontjes, dus waarom zouden we niet...? Dat soort ambtelijke gedachten, waarbij de efficiency dicht bij huis in de dagelijkse praktijk altijd zwaarder weegt dan de privacybescherming van verre, onbekende mensen en bedrijven. Het soort ambtelijke `zo werken die dingen nu eenmaal'-gedachtengoed dat zo diep verankerd zit, dat het met behulp van wetten in bedwang moet worden gehouden.

Dat er op de werkvloer zo gedacht en gehandeld wordt, dat is een algemeen bekend en ook wel begrijpelijk verschijnsel. Maar op beleidsniveau binnen zowel GAK als Achmea had men verder behoren te kijken, en behalve het gemak van de praktijk van alledag ook de door de privacywetgeving beschreven hogere langetermijnbelangen in de gaten moeten houden. Dat men dat niet deed of wilde doen, is wel degelijk verwijtbaar en heel verontrustend. Het laat zien dat de betrokken directies en besturen uitsluitend aan hun portemonnee denken, zelfs met voorbijzien aan de wet, en recht tegen de belangen en het vertrouwen van hun klanten in.

Nog verontrustender is dat staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken dinsdag op Kamervragen antwoordde dat het GAK weliswaar stelselmatig de wet overtreden had, maar dat van de te grabbel gegooide vertrouwelijke gegevens geen misbruik gemaakt was. Ten eerste, hoe weet zo'n staatssecretaris dat? Zou ie even met Scherpenhuijsen Rom gebeld hebben, zo van:

- `Zeg Wim, er is door Achmea toch geen misbruik van die gegevens gemaakt hè?'

- `Welke gegevens? O, dat, eh, neu hoor, niks van gemerkt.'

- `Mooi, zijn we daar ook weer van af.'

En dan nog even met de Raad van Bestuur van Achmea:

- `Ja, met Hoogervorst. Zeg, jullie hebben toch geen misbruik gemaakt van die GAK-gegevens, hè?'

- `Wij? Welnee, tuurlijk niet. Niets van gemerkt. Hoe kom je erbij.'

- `Mooi, zijn we daar ook weer van af.'

Ten tweede, wat is de zin van zo'n poging tot bagatellisering? De enige bescherming die de burger, wiens belangen Hoogervorst moet dienen, bij de huidige digitale stand van zaken nog heeft tegen de keiharde commerciële stoomwals van steeds verder verknoopte concerns is de privacywetgeving. Dan is sussen op zijn minst ongepast. Het wekt de indruk dat Hoogervorst vooral begrip en ontzag heeft voor concerns, en zich weinig gelegen laat liggen aan zijn eigenlijke taak, het behartigen van de belangen van de burger.

Zulke ontwikkelingen zijn veel bedreigender en ingrijpender dan de criminaliteit waar de regering zich almaar wél zo druk over maakt. Gevaarlijker ook dan zo'n ophefverwekkend spionage-apparaat als Echelon, dat ook bepaald niet onschuldig is. Maar Echelon, het supergeheime apparaat van de Amerikanen en Britten dat alles en iedereen afluistert tot de Europese Commissie toe, is voornamelijk een macaber spel tussen instanties, waardoor alleen incidenteel wel eens een onschuldig individu vermalen zal worden. Stiekeme en half-stiekeme, halflegale en illegale koppeling van persoonlijke gegevens tussen instanties als banken, verzekeraars en uitvoeringsorganen, die ook nog steeds vaker samen in één concern verbonden zijn, schept echter voor iedereen een keurslijf van controle en vervolgens dwang dat diep doordringt in het persoonlijk leven. Letterlijk tot in bed en op de wc, en nog niet eens voor ons bestwil, maar gemotiveerd door niets anders dan geldelijk gewin. Dat is werkelijk waar zowel Orwell in zijn '1984' als Huxley in 'Brave New World' voor waarschuwde, en het is dichterbij dan ooit. Van moderne verzekeraars als Achmea en GAK, en al helemaal van de lauwe reactie van staatssecretaris Hoogervorst, krijg je allesbehalve een veilig gevoel.

    • Rik Smits