Ruzie om roken

In de kantoortuin faalt het poldermodel: rokers en niet-rokers lossen het samen niet op. Steeds vaker krijgt de niet-roker bescherming. Maar dat pakt niet altijd goed uit. ,,Het domste wat een bedrijf kan doen, is een rookbeleid topdown inzetten.''

Rekeningroken, een elektronisch systeem dat afrekent per gerookte sigaar of sigaret. Is dat wat minister Borst wil? Volgens bestuurslid A. Wurtz van de Stichting Rokers Belangen is het eind zoek. De gezondheidsmaffia onder leiding van de minister van Volksgezondheid stuurt aan op een rookvrij Nederland. Een land waarin tussen rokers en niet-rokers geen ruimte meer bestaat voor tolerantie en wederzijds begrip. ,,Rokers zijn de paria's van onze samenleving'', klaagt Wurtz namens de 45.000 sympathisanten van de stichting.

Nee, als het om tabak gaat is Nederland geen gedoogland meer, concludeert ook voorzitter B. Peters van de Landelijke Belangenvereniging van Tabaksdistributeurs. ,,De verhoudingen zijn zoek. Op elke hoek van de straat zijn legaal softdrugs te koop, maar tabak zit in het verdomhoekje.''

De roker krijgt het steeds lastiger. De sociale en wettelijk druk nemen toe. Van een geaccepteerde slechte gewoonte is nauwelijks sprake meer. De gezellige, tevreden roker is een asociale viezerik geworden die met zijn gepaf en gewalm de gezondheid van anderen in gevaar brengt. Roken is onchristelijk, schreef het Netwerk Artsen van het Gereformeerd Maatschappelijk Verbond onlangs in een brief aan de kerkenraden.

In openbare ruimtes was roken al verboden, op het werk mag het steeds vaker niet meer. Werkgevers bieden niet-rokende werknemers bescherming en verbannen rokers naar afgeschermde gedoogzones – `afwerkplekken' in rokersjargon. En bedrijven die geen maatregelen nemen, lopen het risico voor de rechter te worden gedaagd. Want niet-rokers zijn assertiever geworden. Afgelopen maandag diende in Breda een kort geding waarin een 39-jarige postsorteerder een algeheel rookverbod eiste op haar werkplek bij PTT Post.

Ook de overheid voert de druk op. ,,We gaan de sigaret uitroeien'', zei minister Borst eind vorig jaar in Brussel na een tabaksoverleg van de Europese Unie. Bij de Tweede Kamer ligt een voorstel tot aanscherping van de uit 1990 daterende Tabakswet. Naast een verbod op tabaksreclame, streeft de overheid naar uitbreiding van het aantal rookverboden, beperking van het aantal verkooppunten, een verhoging van de leeftijdsgrens voor de verkoop van rookartikelen en zware sancties voor beheerders van openbare gebouwen die de regels schenden.

Maar het ontmoedigingsbeleid, waarvoor het kabinet jaarlijks 7 miljoen gulden reserveert (een schijntje vergeleken met de 350 miljoen van de regering-Blair in Engeland), wierp de afgelopen jaren weinig vrucht af. Bij de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève kreeg Borst veel kritiek. Dankzij een bloeiende tabaksindustrie met 25.000 werknemers staat Nederland in de topdrie van sigaretten-exporterende landen. En in tegenstelling tot de ons omringende landen daalt het aantal rokers al jaren niet meer. Zo'n 34 procent van de Nederlandse bevolking rookt, per jaar sterven zo'n 30.000 mensen aan de gevolgen van langdurig roken. Onder de ruim 4 miljoen rokers zijn opvallend veel jongeren: 8 procent van de 12-jarigen, 50 procent van de 18-jarigen.

De Tabakswet verbiedt roken in openbare ruimtes als scholen, ziekenhuizen en overheidsgebouwen. Maar over roken in bedrijfsruimtes is niets geregeld. Jarenlang stond minister Borst op het standpunt dat werkgevers en werknemers daarover onderling afspraken moesten maken. Pas na een evaluatie, die nu plaatsvindt, wil de minister beoordelen of niet-rokers in het bedrijfsleven meer wettelijke bescherming nodig hebben.

Werkgevers willen graag vasthouden aan het overlegmodel. ,,Er wordt al te veel geregeld in dit land'', zegt directeur W. van der Maas van MKB-Nederland, de werkgeversorganisatie van het midden- en kleinbedrijf. ,,Een algehele verbodsbepaling is in de praktijk vaak onuitvoerbaar'', zegt B. Koning van de centrale werkgeversvereniging VNO-NCW. Ook de tabakslobby, die jarenlang campagne voerde met de slogan `Roken? We lossen het samen wel op', is voorstander van het overlegmodel. Dat blijkt ook uit de huidige campagne van het Bureau Voorlichting Tabak in Den Haag: `Roken op het werk? Vraag het even.'

Maar in de kantoortuin en de fabriek faalt de poldermodel-benadering, concluderen gezondheidsorganisaties. Het Nederlands Astma Fonds wijst op de 160.000 `luchtweggehandicapten' die ziek worden van tabaksrook en slechts gebaat zijn bij een algeheel rookverbod. ,,Bij veel bedrijven is roken de norm en komen in het gunstigste geval voor niet-rokers aanpassingen'', zegt T. Rolle, hoofd patiëntenzorg bij het fonds. Volgens Rolle de omgekeerde wereld, want schone lucht zou juist de norm moeten zijn. Met het proefproces van de Bredase postsorteerder hoopt het Astma Fonds aan te tonen dat de huidige wetgeving voor die stelling al voldoende basis biedt. Over twee weken doet de rechter uitspraak.

Vrijwillige afspraken over roken komen vaak moeizaam tot stand en verstoren niet zelden de onderlinge verhoudingen op het werk, zegt directeur T. Prins van de Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro). ,,Ruzies, rechtszaken, ontslagen en langdurig ziekteverzuim zijn het gevolg. Er zijn zelfs niet-rokers door in de WAO terechtgekomen.''

Een verbod heeft voor verstokte rokers zware fysieke en psychische gevolgen, zegt Prins. Rokers verzetten zich daarom vaak met hand en tand. Kwaliteit van argumenten telt volgens de Stivoro-directeur nauwelijks. ,,Rokers zijn verslaafden. Onze discussie met de Stichting Rokers Belangen lijkt het meest op die tussen de Stichting Heroïneverslaafden en de Jellinek-kliniek.''

Omdat menig roker afspraken negeert en veel bedrijven nog geen rookbeleid voeren, is Stivoro blij dat in de nieuwe Tabakswet waarschijnlijk een clausule komt dat werknemers een rookvrije werkplek mogen eisen. Zo'n regeling gaat Prins eigenlijk niet ver genoeg. ,,Het zou verstandiger zijn als de werkgever verplicht wordt voor een rookvrije werkplek te zorgen.''

Bijna één op de drie bedrijven heeft een rookbeleid, blijkt uit onderzoek van de Arbeidsinspectie. Vooral de grote ondernemingen stelden regels vast, waardoor ongeveer de helft van alle werknemers in Nederland zich aan een rookbeleid moet houden.

De regels variëren sterk. Van een vaag roken-moet-mogenbeleid tot een algeheel verbod. Soms betaalt de baas een anti-rooktherapie of een cursus bij Weight watchers voor aanvlezende ex-rokers, soms moeten werknemers uitklokken als ze buiten even een sigaretje opsteken.

,,Veel bedrijven denken te licht over het invoeren van een rookbeleid'', zegt J. Stoop van Cigarettes Consultancy Nederland (CICON), een adviesbureau in Utrecht dat bedrijven als Rabo Bank, Shell Pernis, Corus, Delta Lloyd en IBM hielp met een rookbeleid. ,,Pasklare oplossingen bestaan niet'', zet Stoop. ,,Bij een bank zijn de cultuur en het aantal rokers anders dan bij een transportonderneming.''

CICON brengt voor het advies ongeveer 50 gulden per werknemer in rekening. Een investering die wordt terugverdiend als de huisregels resultaat hebben, zegt Stoop. Want een roker kost een bedrijf gemiddeld 2.000 gulden per jaar. Hij is vaker ziek en veroorzaakt meer schade aan het interieur en de apparatuur. Een succesvol beleid leidt tot minder rokers en dus tot minder werkuitval en onderhoudskosten, redeneert de adviseur.

Door enquêtes onder 18.000 werknemers van bedrijven die CICON adviseerde, verkreeg het bureau inzicht in de problematiek. Van alle werkenden ondervindt liefst 63 procent hinder van tabakswalmen. Het vrijblijvende overlegmodel waar de werkgevers zo aan hechten (Samen lossen we het op), daar heeft 70 procent van de ondervraagden geen vertrouwen in.

De invoering van een rookbeleid vergt volgens CICON veel tijd. Want het gedrag veranderen van aan nicotine verslaafde werknemers is geen sinecure. Stoop: ,,Het domste wat een bedrijf kan doen, is een rookbeleid topdown invoeren. Een beleid dat niet gedragen wordt door het personeel zorgt voor frustaties, werkuitval en andere ongewenste verschijnselen.''

De Stichting Volksgezondheid en Roken roemt de wijze waarop verzekaar Delta Lloyd het rookbeleid vorig jaar heeft geregeld. Nadat een afspraak om op vaste tijden niet te roken was mislukt, verklaarde de raad van bestuur het kantoorgebouw rookvrij op vier gedoogzones na. Voor die rookkamers bestelde het bedrijf zware afzuiginstallaties. Met periodieke enquêtes peilt de directie na de invoering de stemming onder het personeel. ,,Er zit weleens stiekem iemand op het toilet te roken, maar verder gaat het goed'', zegt assistent-manager C. Ottenhof.

Op de regionale scholengemeenschap Wiringherlant in Wieringerwerf is helemaal geen wanklank te horen. De rookkamer naast de personeelskamer is razend populair, zegt rector R. Venema. Soms zitten in het kamertje wel twintig leraren als haringen in een ton. Rokers en niet-rokers. De vele niet-rokers komen voor de gezelligheid en nemen de stank voor lief.

Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro), meldpunt voor niet-rokersdiscriminatie en organisator van stop-cursussen: www.stivoro.nl, e-mail stivoro@stivoro.nl, informatielijn 0900-9390 (20 cent per minuut).

Nederlandse Nietrokersvereniging CAN (Clean Air Now). Biedt niet-rokenstickers en informatie over de Tabaks- en Arbowet: www.antenna.nl/nietrokers, e-mail cannl@dds.nl.

Stichting Rokers Belangen (SBR), meldpunt Rokersdiscriminatie: www.rokersbelangen.nl, e-mail secretariaat@rokersbelangen.nl, telefoon 020-660.64.61.

Bureau Voorlichting Tabak, strijdt voor de sociale acceptatie van roken, heeft brochure `Roken op de werkplek'. Telefoon 070-324.61.47.