Gebaar Poetin leidt tot dooi in relaties met Polen

De relatie tussen Moskou en Warschau heeft maanden onder druk gestaan. Eén telefoontje van Vladimir Poetin heeft daar verandering in gebracht.

In Polen is positief verrast gereageerd op het aanbod van de Russische president Vladimir Poetin om nieuwe openheid van zaken te geven over de kwestie-Katyn. De verrassing is des te groter omdat het aanbod komt na maanden van spanningen tussen Polen en Rusland.

Aan de vooravond van de jaarlijkse herdenking van de massamoord op meer dan 21.000 Polen in 1940 wijdde Poetin een persoonlijk telefoontje aan de zaak. Poetin vertelde zijn Poolse ambtsgenoot Aleksander Kwasniewski dat de Russische autoriteiten nieuwe massagraven gevonden hadden. Hij bood Polen aan om samen te werken bij het onderzoek naar de nieuwe graven.

Het aanbod van de Russische president komt op een tactisch zeer gevoelig moment. De betrekkingen tussen de nieuwe NAVO-lidstaat Polen en Rusland zijn de afgelopen maanden sterk verslechterd door een aantal incidenten. In januari was er de spionageaffaire waarbij in totaal negen, voor een deel hooggeplaatste, Russische diplomaten uit Polen werden uitgewezen. De Russen wezen op hun beurt Poolse diplomaten uit.

Nieuwe diplomatieke spanningen ontstonden eind februari toen een demonstratie tegen de oorlog in Tsjetsjenië uit de hand liep bij het Russische consulaat in Poznan. Betogers bekladden het gebouw en richtten vernielingen aan zonder dat de Poolse politie ingreep. Moskou reageerde scherp door de ambassadeur in Warschau voor overleg terug te roepen en een bezoek van minister Ivanov aan Polen af te blazen. Het zou het eerste bezoek van een Russische minister van Buitenlandse Zaken zijn geweest in lange tijd.

President Kwasniewski noemde het telefoontje van Poetin een belangrijk gebaar. ,,Katyn blijft een doorn in ons geheugen, maar wij moeten elkaar niet bestrijden op basis van het verleden'', zei hij bij de herdenking. Minister Bronislaw Geremek van Buitenlandse Zaken verklaarde in het Poolse parlement dat de betrekkingen tussen Polen en Rusland op een keerpunt zijn. Ook hij was positief over het Russische telefoontje en beloofde de komende maanden te zullen werken aan een verbetering van de betrekkingen ,,ook al blijft Rusland ons zien als een agressief NAVO-land''.

De moord op vele duizenden Poolse officieren in 1940, ,,de beste zonen van het vaderland'', is decennia lang ontkend door de Russische autoriteiten. Een deel van de graven werd in 1943 gevonden door de Duitsers bij de plaats Katyn in de omgeving van Smolensk. Later werden ook massagraven gevonden bij Tver en Charkov. De slachtoffers waren met handen gebonden en veelal door een nekschot om het leven gebracht. Na de vondst kregen de Russen de schuld van de massamoord, maar zij hebben tientallen jaren lang volgehouden dat niet zij, maar de Duitsers de Poolse militaire elite hadden uitgemoord. De Poolse officieren waren door het Rode Leger gevangen genomen na de Sovjet-inval in Oost-Polen, kort na de Duitse inval in West-Polen in september 1939. Volgens Moskou waren ze in handen van de Duitsers gevallen na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie; in werkelijkheid waren ze toen al vermoord. In de communistische tijd was in Polen de werkelijke lezing van wat er met de Poolse officieren was gebeurd taboe. De massamoord werd officieel beschouwd als het werk van de nazi's en daarover was geen discussie mogelijk. ,,In de graven van Katyn lag jarenlang de Poolse soevereiniteit begraven'', zei premier Jerzy Buzek bij de herdenking gisteren in het Poolse parlement.

In een poging de Sovjet-Poolse betrekkingen te verbeteren gaf Moskou in 1990 voor het eerst toe dat de massamoord het werk is geweest van de toenmalige geheime dienst van Stalin, de NKVD, in opdracht van het Sovjet-politburo. Sindsdien zijn er stapels dossiers onderzocht, maar de namen van de verantwoordelijken zijn nog altijd niet bekend. Ook hebben de Russische autoriteiten nooit van genocide willen spreken. Beide zaken zijn belangrijk, om de verantwoordelijken alsnog te berechten, maar ook in verband met een eventuele schaderegeling tussen de Russische autoriteiten en de nabestaanden van de slachtoffers. Veel graven van Poolse slachtoffers zullen overigens nooit worden gevonden: vierduizend Poolse officieren werden in de Witte Zee op schepen gezet die vervolgens tot zinken werden gebracht.

Het aanbod van Poetin om de massa- moord samen te onderzoeken is een duidelijke poging de verzuurde betrekkingen tussen Polen en Rusland te verbeteren.