Een wonderlijcke voyagie

Winzucht, moordpartijen, list en bedrog – de pioniersreizen, die de Nederlandse overzeese expansie zo'n vierhonderd jaar geleden inleidden, gingen gepaard met een scala van onaangenaamheden, waarvan het doodknuppelen van pinguïns door onze zeegaande voorouders misschien nog het minst laakbaar is. Het pinguïnvlees deed in ieder geval zieken en zwakken aan boord goed, zoals te lezen is in het verslag van de verre zeiltocht van Olivier van Noort. Toen deze expeditieleider in 1601 na drie jaar terugkeerde in het vaderland, hadden meer dan honderd metgezellen van zijn oorspronkelijk 248 koppen tellende bemanning door ziekte, ongevallen en schermutselingen het leven gelaten. Het Nederlandse avontuur overzee ging vanaf het eerste uur over lijken.

Dankzij de vertaling van Oudnederlands naar modern Nederlands is het verslag van Van Noorts expeditie, dat in 1602 voor het eerst in druk verscheen, nu weer voor iedereen leesbaar. `De inwoners van de Ladrones zijn geelbruin van kleur. Ze lijken heel wellustig' is voor ons heel wat duidelijkere taal dan het oorspronkelijke `dese Ladrones zijn van een taneyte coleur, schynen seer luxurieus te wesen'. Eerder al droegen de bezorgers/vertalers Vibeke Roeper en Diederick Wildeman zorg voor de heruitgave van twee andere belangrijke verslagen van Nederlandse ontdekkingsreizen: Om de Noord en Om de Zuid gaan respectievelijk over de expedities van Barentsz en Houtman. Met Om de wereld hebben Roeper en Wildeman een geschikte titel gekozen voor het verslag van de reis van Van Noort. Als eerste Nederlander zeilde hij `om de gehele wereldcloot'.

Van Noort zeilde door de straat Magellaan (de zee-engte aan de zuidpunt van het Amerikaanse continent) naar de Stille Oceaan en keerde over de Indische Oceaan via Kaap de Goede Hoop terug naar Rotterdam. De schrijver van het scheepsjournaal (een anonymus aan boord) doet strikt chronologisch verslag van de reis. Vaak bestaat het nieuws van de dag slechts uit een weerbericht en een mededeling van de gevaren koers.

Maar bij alle eentonigheid biedt het verslag voldoende sterke staaltjes, die de kwalificatie `Wonderlijcke Voyagie', zoals de titelpagina van een editie uit 1708 vermeldt, rechtvaardigen. De beschrijving van de bewoners van de Zuid-Amerikaanse kust levert bijvoorbeeld indianenverhalen van het zuiverste soort: `Ze zijn bijzonder felle vijanden van de Spanjaarden, want als ze er een doodslaan, snijden ze hem open en bijten hem in het hart.'

Apocrief of niet, zo'n verhaal zegt veel over de sfeer van vijandigheid waarin de vroege Europese expansie zich afspeelde. Als Van Noorts mannen in de straat Magellaan vanaf een rots door eilandbewoners bekogeld worden met pinguïns, komt dat misschien wat kolderiek over, de hardhandige wijze waarop met de pinguïnsmijtende eilanders wordt afgerekend doet je toch het lachen vergaan: `Ze lagen bovenop elkaar, de ouders op de kinderen om hen tegen het schieten te beschermen. Er waren veel dood en gewond.'

De expeditie was van meet af aan voorbereid op een flinke portie geweld. In hun inleiding schrijven Roeper en Wildeman dat het scheepsruim voor vertrek met tienduizenden kilo's oorlogstuig was gevuld. De Magellaanse Compagnie – de reder van de expeditie – had Van Noort een namens prins Maurits opgestelde `kapersbrief' meegegeven, waarin hij opdracht kreeg de `Spanguaeren ende Portuguesen' (waarmee de Republiek in oorlog was) alle mogelijke afbreuk te doen. Met het tot zinken brengen van een Spaans admiraalschip bij Manila was weliswaar flink afbreuk gedaan aan de vijand, maar Van Noort was er niet in geslaagd de rijke buit aan zilver binnen te halen. En daar was het zijn opdrachtgevers allemaal om begonnen. Toch was met Van Noorts omzeiling van de wereld bewezen dat Nederland als zeevarende natie meetelde, zo schrijven Roeper en Wildeman. Het verslag van de expeditie levert het indringende bewijs dat dit `succes' gepaard ging met ontzagwekkend uithoudingsvermogen en huiveringwekkende agressie.

Vibeke Roeper en Diederick Wildeman (vertaling, annotatie en inleiding): Om de wereld. De eerste Nederlandse omzeiling van de wereld onder leiding van Olivier van Noort, 1598-1601. SUN, 198 blz. ƒ39,50

    • Harm Stevens