Een kwade uitval had succes

De Bulgaarse premier Ivan Kostov viel een jaar geleden woedend uit naar de Europese Unie, dat ,,niets'' van Bulgarijes problemen begreep. Een jaar later is hij fors milder: er ligt een uitnodiging van de EU. En er is een Stabiliteitspact.

Ruim een jaar geleden zakten in Brussel vele monden open: ver weg, in Sofia, had de Bulgaarse premier Ivan Kostov even opgehouden van zijn hart een moordkuil te maken. Boos en getergd verweet hij Europa – de Europese Unie – ,,niets, of verwaarloosbaar weinig'' voor Bulgarije te hebben gedaan. De EU, zei hij, heeft ,,geen enkel begrip'' voor Bulgarijes problemen – ,,integendeel''. De EU zadelt Bulgarije op met een ,,agressief en zinloos Diktat'' over de sluiting van de kerncentrale van Kozlodoej. Dat Diktat, aldus Kostov op 1 maart vorig jaar, ,,vernietigt het kleine beetje concurrerend vermogen dat we nog hebben. Wat blijft er nog over van onze economie?'' En: ,,Heeft Europa voor zichzelf eigenlijk uitgemaakt wat het wil, met de uitbreiding? We bevinden ons in een staat van gewichtsloosheid.'' Zijn kritiek werd later ook elders verwoord: Brussel is harteloos, arrogant, kille rekenaars zijn het. Boekhouders zonder begrip.

En zeker – heel tegemoetkomend was Europa de tien voorafgaande jaren niet geweest. Miljarden verloor Bulgarije, ver weg op de Balkan, door de jarenlange oorlogen in ex-Joegoslavië, verscholen als het ligt achter het door sancties ontoegankelijk gemaakte Servië en achter het oorlogstoneel Bosnië. Compensatie werd beloofd, maar nooit gegeven. Terwijl Brussel Sofia met veel regels en paragrafen en voorwaarden bestookte, zakte de Bulgaarse economie ineen. Het resultaat: verbroken verbindingen, verdwenen handel en verpaupering, gaarkeukens in kerken, bedelende bejaarden, kinderen die stierven bij gebrek aan medicijnen. Een rampgebied.

Den Haag, een jaar na dato. Ivan Kostov – lang, met een vlezig gezicht en grote donkere ogen, even in Nederland, betreurt zijn uitval niet: ,,De kern van de kritiek is begrepen.'' Er is dit jaar veel gebeurd: in december is Bulgarije eindelijk uitgenodigd voor onderhandelingen over de toetreding tot de EU. Die uitnodiging biedt wat er niet was: perspectief en hoop. ,,Een samenleving kan niet enthousiast zijn over een perspectief dat vijftien of twintig jaar verwijderd lag. Zoiets kan mensen van mijn generatie niet aanspreken.'' Hij hoopt dat het toetredingsoverleg ,,nog dit decennium'' wordt afgerond. ,,Wij kunnen zeggen: voor ons is een totaal nieuwe situatie geschapen. We kunnen niet meer ontevreden zijn over Europa.''

Dat geldt ook voor een tweede doorbraak: de vorming van het Stabiliteitspact voor Zuidoost-Europa, in juli vorig jaar, en de recente Brusselse conferentie waarop 2,4 miljard dollar is toegezegd voor Zuidoost-Europa. ,,Het is zo vreselijk belangrijk omdat er geen ander vooruitzicht is op een gecoördineerde oplossing van de problemen van de regio'', zegt de premier. ,,Rechten van de mens, democratisering, respect voor etnisch samenleven, de rechtsstaat, de markteconomie – als het er niet komt, heeft de regio geen toekomst.''

Kostov weet dat dat perspectief – en die miljarden – geen uitzicht bieden op snelle verbetering. Problemen zullen nog jaren duren. Kozlodoej blijft een heet hangijzer. En het pact mag wel met geld komen, Bulgarije heeft een currency board, ter bescherming van de Bulgaarse munt, en dat ultrakrapgeldregime beperkt de mogelijkheden om kredieten op te nemen als ze beschikbaar worden. Maar, zegt hij, we werken aan oplossingen. ,,We willen dat zulke kredieten niet alleen regeringen maar ook investeerders kunnen worden gegeven. Dan komt het geld tòch.''

Bulgarijes grootste probleem, zegt Kostov, blijft het isolement waarin het land zich bevindt nu de weg-, spoorweg- en scheepsverbindingen door Joegoslavië zijn afgebroken. De Donau is onbevaarbaar sinds de Kosovo-oorlog, ,,en de Donau is onze navelstreng met Europa''. Het scheepvaartverkeer moet worden hersteld, en snel – en daar rekent Kostov op het Stabiliteitspact: net zoals dat pact moet helpen een andere levenslijn met Europa te scheppen: de bouw van een tweede brug over de Donau, de grensrivier met Roemenië, bij Vidin in het westen van Bulgarije – die brug opent een nieuwe weg- en spoorwegroute naar Europa. Dan, zegt de premier, is Bulgarije niet langer afhankelijk van doorvoer door Joegoslavië. ,,Voor ons zal het pact altijd worden geassocieerd met die brug.''

,,Voor Bulgarije'', zegt Kostov, ,,is het allerbelangrijkste dit: gevrijwaard blijven van de risico's die vanuit Joegoslavië onze nationale veiligheid bedreigen.'' ,,Wat we aan risico's voor onze veiligheid kennen, komt uit Joegoslavië. En alleen een succes van het Stabiliteitspact kan die gevaren neutraliseren.'' Het is niet toevallig, zegt Kostov, dat ik alle probleemplekken van Kosovo heb bezocht, en dat het arme Bulgarije tijdens de Kosovo-oorlog Macedonië de grootste hoeveelheid humanitaire hulp heeft gegeven om het te helpen de vluchtelingencrisis de baas te worden.

Een uitnodiging van de EU, en een pact dat nog niets concreets heeft gedaan – is een beetje hoop en perspectief voldoende? De Bulgaarse economie gaat het iets beter, maar de gewone Bulgaar merkt er niets van: een kwart van de beroepsbevolking is werkloos, veertig procent van de bevolking leefde in februari onder de armoedegrens, tegen 24 procent in december. De populariteit van Kostov daalt heel snel, de acht nieuwe ministers die hij in december benoemde schoten volgens een waarnemer ,,zonder pauze van onbekendheid naar impopulariteit'' omdat de Bulgaren ,,de hoop hebben verloren''. Kostov: ,,Natuurlijk – dat verlies aan populariteit is alarmerend. Maar we keren die trend. Het gaat de economie wat beter, en de bevolking zal dat gaan merken.''

En als het niet lukt, als bij de verkiezingen van 2001 de ex- of neocommunisten weer aan de macht komen, en we een heel ander buitenlands beleid te zien krijgen? Kostov verstrakt: ,,Ik wil over die mogelijkheid niet praten. Waarom niet? Omdat de waarschijnlijkheid te gering is. De oppositie heeft te vaak gefaald. De oppositie komt niet aan de macht. Er is geen alternatief voor ons beleid.''