Verboden fallussen uit Pompeji

Lange tijd bevonden de geile saters uit Pompeji zich achter gesloten deuren. Vanaf maandag zijn ze te zien in het Archeologisch Museum in Napels.

In 1819 bezocht kroonprins Francesco met zijn vrouw Maria Isabella en zijn dochter Luisa Carlotta het museum van Napels waar de veelbesproken schatten uit Pompeji te zien waren. Na afloop had hij een dwingende suggestie: ,,Alle obscene voorwerpen opsluiten in een kamer, waar alleen personen van rijpe leeftijd en onbesproken moreel toegang zouden mogen hebben.''

Zo ontstond het `Kabinet van obscene voorwerpen', later omgedoopt tot `de pornografische collectie'. Dat klonk interessant, en het regende speciale verzoeken van kunsthistorici en jonge mannen op Grand Tour in Italië. Maar een priester, die stiekem met een groep buitenlanders naar binnen was geglipt, schreef verontwaardigd aan Francesco, inmiddels koning geworden: ,,Deze kamer is de hel.'' Parende mensen, nimfen in de armen van geile saters, karikaturale fallussen, expliciete reclametekeningen van prostituées met de standjes waar ze goed in waren. ,,Het bloed bevroor me in de aderen'', schreef de priester. Een paar jaar later werd de deur naar deze kamer vervangen door een muur. Officieel bestond de kamer niet meer.

Garibaldi liet in 1861 de muur afbreken, als een bewijs van de liberalisering waarmee de eenwording van Italië gepaard zou gaan. Lang heeft deze vrije toegang niet geduurd. De kamer, die nu officieel het `Geheime kabinet' heet maar door de suppoosten nog steeds de Pornografico wordt genoemd, is het grootste deel van de twintigste eeuw gesloten geweest.

Maandag gaat de `hel' weer open. ,,In een tijdvak van verklaarde volledige seksuele vrijheid en van Erotische Musea die in verschillende Europese steden zijn geopend heeft een `verboden' collectie geen enkele zin meer'', steltde catalogus. Lagere-scholieren moeten wel schriftelijke toestemming van ouders of leerkrachten hebben voordat ze naar binnen mogen.

Het Geheime kabinet wordt nadrukkelijk gepresenteerd als onderdeel van het Nationaal Archeologisch Museum in Napels: de curatoren willen dat alle erecties en coïtussen in hun historische context worden gezien. In de zaal is een looproute gemaakt die eerst langs een aantal fresco's voert die in de huiskamer hebben gehangen - de muren zijn hier stemmig rood, zwart en oker gekleurd. Het is de wereld van saters en nimfen, van goden die met mensen willen paren, van maenaden (vrouwen die deelnamen aan de orgiastische rites van de god Dionysus) en hetaeren (courtisanes uit de betere standen). Hier trekt een nimf een sater aan zijn baard omdat ze niet wil, daar heft de god Pan in afschuw zijn hand op omdat hij ontdekt dat de vrouwelijke schoonheid die hem lokte, die van een hermafrodiet is. Bijna overal is de mannelijke lust zichtbaar.

Na de `kamer' kom je in de `tuin'. Aan de wand hangen humoristisch bedoelde schilderingen op de panelen van een rustbed voor buiten, met pigmeeën van wie er één wordt verslonden door een monster. Er is ook een beeld dat in de loop der eeuwen wel zijn hoofd, maar niet zijn erectie is kwijtgeraakt, duidelijk zichtbaar onder de mantel. In een hoek staat een beroemd marmeren beeld dat decennia lang voor helemaal niemand te zien was: dat van de god Pan die paart met een geit. De twee volgende secties illustreren het eigenaardige karakter van deze verboden collectie. Een aantal van de tegen de tweehonderd voorwerpen in deze kamer zouden net zo goed op een andere afdeling tentoongesteld kunnen worden, omdat ze volgens de klassieke en hedendaagse normen niet als bijzonder erotisch gelden.

Andere fresco's waren wel uitdrukkelijk als zodanig bedoeld. In die categorie vallen bijvoorbeeld de afbeeldingen van parende mensen die zijn gevonden in de kamers waar de heer des huizes zich terugtrok met zijn favoriete slavin (het huwelijk was een overwegend zakelijke verbintenis). Hiertoe behoren ook de afbeeldingen uit bordelen of afwerkcellen bij thermen waarmee prostituées zichzelf aanprezen of hun klanten in de stemming wilden brengen.

Maar daartegenover staat een archiefkast vol fallussen in alle soorten en maten (zelfs een met vleugels) en met beelden van een opgewonden Priapus, die voornamelijk waren bedoeld als geluks- of vruchtbaarheidsamulet. Omdat ook geluid als een talisman tegen het kwaad gold, waren hangende mobielen van fallussen, die door de wind zachtjes tegen elkaar aan tikken, bijzonder populair. De erotische lading van dergelijke amuletten is vooral door latere beschouwers toegevoegd.

Het museum onderstreept het antropologische karakter en de museologische waarde van deze niet langer geheime collectie. Maar omdat wordt verwacht dat grote hordes nieuwsgierigen komen kijken hoe de inwoners van Pompeji het deden, mogen de bezoekers in groepen van niet meer dan twintig naar binnen, om de twintig minuten.

Het Nationaal Archeologisch Museum als geheel is zonder restricties toegankelijk, maar wie ook het Geheime kabinet wil bezoeken, moet zich bij de ingang opgeven. Vooraf hiervoor reserveren is niet mogelijk. Wo t/m zo 9-19u30. Inl. 0039-0815441494.

    • Marc Leijendekker