Op de barricaden, Thom!

In de beginjaren van D'66 werd de partij ooit door Barend Biesheuvel, leider van de Anti Revolutionaire Partij, betiteld als een on-nationale partij. Getuige alle ophef van de afgelopen dagen naar aanleiding van de uitspraken van D66-fractievoorzitter De Graaf over de positie van het koningshuis kan de partij zich bijna 35 jaar later nog steeds beroepen op dat predikaat on-nationaal. Want De Graaf heeft het mogen ervaren: over het instituut koningin praat men niet. En al helemaal niet mag worden gefilosofeerd over de vraag of de uit 1848 stammende afspraken nog wel passend zijn bij de tijd. Knipmessend Nederland was binnen de kortste keren bijeen om de `aanval op Oranje' te pareren. Hoewel? Het lijkt wel of de verdedigingslinie enkele haarscheurtjes begint te vertonen. Dat maakt de jongste commotie over het nationale taboe weer net iets interessanter dan de vorige keren.

Ook nu weer waren de reacties veel veelzeggender dan de directe aanleiding. Wat De Graaf vorige week vrijdag bij het RTL-Journaal opperde was namelijk helemaal niet zo hemelbestormend. Het meest concreet was zijn voorstel de koningin niet meer te betrekken bij de kabinetsformatie. Precies dezelfde suggestie deed het toen nog `gewone' Tweede-Kamerlid De Graaf in 1997. In een artikel in deze krant noemde hij de gang van zaken bij de kabinetsformatie een ,,staatsrechtelijk gat''. De Graaf: ,,Voor het handelen van het staatshoofd draagt geen minister de politieke verantwoordelijkheid.'' Volgens hem gold bij formaties het woord van de Britse staatsrechtgeleerde Bagehot in omgekeerde zin. ,,Iedereen wordt geraadpleegd, iedereen mag adviseren en waarschuwen, maar alleen de koningin beslist''. Een democraat neemt daar volkomen terecht geen genoegen mee. Vandaar ook toen al zijn suggestie om de koningin buiten het formatieproces te houden.

Afgezien van zijn functieverandering – De Graaf kan zich inmiddels leider van D66 noemen – is het verschil met drie jaar geleden dat hij zijn voorstel nu heeft ingekleed in een meer principiële stellingname. Door middel van een grondwetswijziging zou moeten worden geregeld dat de koningin niet langer deel uitmaakt van de regering. ,,Ik pleit ervoor de nadruk te leggen op de functie van het staatshoofd dat boven de partijen staat, en de eenheid van de natie symboliseert. Daarbij hoort geen eigen bevoegdheid in het regeringshandelen, noch een mogelijke doorslaggevende rol in de vorming van een nieuw kabinet'', aldus De Graaf afgelopen maandag in Groningen tijdens een gastcollege waar hij zijn ideeën toelichtte.

Het is een volkomen logisch uitvloeisel van zijn eerdere constatering dat er gaten zitten in het staatsrecht. De Graafs ideaalbeeld van een modern koningschap zoals hij het in Groningen uitdrukte: ,,Volstrekt niet inhoudsloos, met gezag en toch op afstand.'' Kortom: heel erg D66. Modern en toch beschaafd. Een staatsrechtelijk zuivere, dus uitgeklede monarchie, maar toch geen republiek.

Afgaande op de felle reacties leek het daarentegen of in de persoon van De Graaf een nieuwe Troelstra onderweg was naar het Malieveld. De PvdA schoot onder leiding van premier Kok als vanouds in de spreekwoordelijke kramp, CDA-fractievoorzitter De Hoop Schepper kwam niet verder dan een mislukte one-liner, terwijl een van de nazaten van Thorbecke in de persoon van het VVD-Tweede Kamerlid Te Veldhuis zat te jammeren over het ,,gebrek aan Oranjewarmte''.

Begin over het koningshuis en de politiek laat zich van haar droevigste kant zien. Een combinatie van angst, draaikonterij, en drogredeneringen leidt er steevast toe dat een normaal debat niet kan worden gevoerd. De Graaf heeft dat ook nu weer kunnen ondervinden. Al gauw stapten al zijn critici over op het veilige spoor van de `intenties' en de vorm waarin hij zijn ideeën had gelanceerd in plaats van op de inhoud in te gaan. `D66 had blijkbaar behoefte zich te profileren', luidde een veelgehoord verwijt van collega-politici dat tevens doorklonk in nogal wat krantencommentaren. Ongetwijfeld heeft profileringsdrang een rol gespeeld bij De Graaf, maar sinds wanneer mogen politici dat niet meer? Het is bij uitstek een taak van politici, maar in de poldermist zijn veel partijen dit blijkbaar vergeten.

En dan de vorm. De Graaf is voor de voeten geworpen dat men een dergelijk voorstel niet losjes oppert via een televisie-interview, (en dan nog wel op een commerciële zender, hoorde men er velen bij denken). Deze kritiek zegt meer over de mystiek die rond het koningshuis hangt. Tegenwoordig wordt alleen nog maar via de televisie gecommuniceerd, maar als het om het koningshuis gaat, schijnen andere normen te gelden. Natuurlijk was het chiquer geweest als De Graaf eerst zijn gastcollege in Groningen had gehouden, om daarna voor alle media te verschijnen. Maar qua media-exposure, en daar draait tegenwoordig toch alles om, heeft hij het slim aangepakt.

Of De Graaf trouwens voorzien had dat zijn woorden tot zo'n grote storm zouden leiden, is de vraag. Maar die beroering is op zichzelf ook een gegeven. De felheid van de reacties wijst niet alleen op aanhankelijkheid aan de majesteit, maar ook op ongemak met het systeem. Zoals Jan Prillevitz twee jaar geleden schreef in zijn bijdrage aan de bundel De republiek der Nederlanden: ,,Zodra het geheim van het Noordeinde begint te haperen en merkbaar wordt dat ministers door Hogerhand in een bepaalde richting zijn geduwd, verzwakt dat in de niets verbergende media-democratie hun aanzien. En dat is iets wat beroepspolitici op den duur niet nemen.''

Die beweging is er nu. Tussen alle botte afwijzingen door, zijn er ook de voorzichtige stemmen die een kritisch debat over het koningshuis wel noodzakelijk vinden. Het zijn die stemmen die De Graaf nu moet zien te mobiliseren, want het `Oranjeweerbaarheidskorps' is net iets minder weerbaar dan voorgaande keren. Daarom is het ook jammer dat De Graaf zijn actie zo slordig dreigt af te ronden. Geheel conform de Haagse procedures heeft hij een brief aan minister-president Kok over het onderwerp gevraagd die dan tijdens de begrotingsbehandeling van het departement van Algemene Zaken, volgend najaar zou moeten worden besproken.

Dit nu is de ultieme anti-climax. De Graaf heeft wat losgemaakt. Hij kan nu niet achterover gaan zitten en wachten totdat Kok met een nietszeggende notitie komt. De Graaf moet zelf het initiatief blijven houden. Kom maar op met de intiatief-grondwetsvoorstellen die het koningshuis een meer bescheiden plaats in ons staatsbestel geven. Daag PvdA en VVD maar uit om eindelijk kleur te bekennen. Anders gezegd: op de barricaden, Thom!