`Joegoslavië is onze oorlog'

Kunstenaarsduo Sluik/Kurpershoek maakte een videowerk van het verhoor door Serviërs van Johannes Tilder, Nederlander in het Kroatische leger.

Vooral als hij zich richt tot de tweede ondervrager zie je de angst in zijn ogen. Johannes Tilder, geboren in Enkhuizen, wordt ondervraagd door Serviërs. Ze dwingen hem om tot in detail te vertellen over de gruwelen waar hij aan heeft deelgenomen bij de etnische zuivering van Servische dorpen in de Medak-enclave in Kroatië, september 1993. Een blozende Hollandse jongen, aandoenlijk bijna, vertelt in schijnbaar vloeiend Servo-Kroatisch hoe hij de benen vasthield van een Servische soldaat terwijl zijn maat diens ogen eruit haalde. Hij doet zijn best om het zo onschuldig mogelijk te laten klinken.

Tilder was vrijwilliger in het Kroatische leger. Na een oproep van de Nederlandse Kroatische Werkgemeenschap, een extreemrechtse organisatie, vertrok de voormalige beroepsmilitair eind 1991 naar Kroatië om te `strijden tegen het Servische communisme'. Hij bouwde er een nieuw bestaan op, trouwde met een Kroatische. Zijn militaire expertise was welkom, hij werd plaatsvervangend pelotonscommandant van de 9e gardistenbrigade Vukovi (Wolven). Na het Medak-offensief viel hij in Servische handen, op 10 mei 1994 werd hij onder onduidelijke omstandigheden vermoord. Als enige buitenlander ligt Tilder begraven op het veld van eer in Zagreb.

Een van de Servische verhoorsessies van Tilder werd opgenomen op video en later gebruikt als propaganda. Die bijna twee uur durende band is het uitgangspunt voor `De Duiveljager', een sober en aangrijpend videowerk van kunstenaarsduo Sluik/Kurpershoek. In vier delen tonen ze het integrale verhoor, aangevuld met eigen filmmateriaal, muziek en teksten. De toegevoegde context is bescheiden, wat beeld betreft ligt de nadruk op `schuldig landschap'. Zoveel onbewerkt realisme zie je niet vaak in een kunstwerk. Recht doen aan de bron wint het van manipulatie en interpretatie.

Affiniteit met voormalig Joegoslavië hadden Ron Sluik en Reinier Kurpershoek al, en hun werk stelt vragen aan de geschiedenis. Hun voorlaatste project is plaatsing van drie gedenkstenen voor Marinus van der Lubbe in Leiden, Leipzig en Berlijn, waar de steen nog wacht op zijn definitieve bestemming bij de Rijksdag. Van der Lubbe en Tilder: slachtoffers van hun eigen naïviteit, na hun dood ingezet voor propaganda-doeleinden, radicale politieke idealen. Of was Tilder niet meer dan een foute huurling?

,,Tilder was schuldig, daar hoeven we niet moeilijk over te doen'', zegt Sluik. Juist wegens die evidente schuld besloten ze het hele verhoor te tonen. ,,We willen onze fascinatie voor de keuzes van Tilder delen: waarom doet iemand zulke vreselijke dingen? Als je vanaf het begin denkt `wat een klootzak', dan lukt dat niet. Er moet ruimte zijn voor onschuld, daarom moet je ook horen dat zijn ouders in '93 gewoon op vakantie naar Kroatië kwamen.''

Het schemergebied, daar gaat het om. De onmogelijkheid om een duidelijk moreel oordeel uit te spreken, al was het maar omdat je niet weet wat je zelf zou doen. Hoewel permanent in beeld, is Tilder zelf niet het onderwerp van `De Duiveljager'. Hij is een vehikel om vragen op te roepen over oorlog, geschiedschrijving, schuld. Kurpershoek: ,,In 1992 waren we in Joegoslavië omdat we Van der Lubbe nareisden. We hadden een alibi, maar toch voelden we ons ook een beetje oorlogstoeristen. Wie als buitenstaander naar een oorlogsgebied gaat, moet wel een heel goede reden hebben. We waren ons zeer bewust van onze luxe positie, we reisden met een retourtje op zak.'' Van dergelijke schroom heeft Clifford Cremer, die net een boek vol huurlingenheroïek publiceerde, weinig last. Sluik: ,,Onbegrijpelijk dat die man nergens wordt tegengesproken. Dat hij ongestraft kan zeggen dat hij als sluipschutter in Sarajevo mensen heeft neergeschoten. Ik wil met die man in debat.''

`De oorlog' is niet langer een vanzelfsprekende verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog, vindt het kunstenaarsduo. Er is een nieuwe oorlog voor in de plaats gekomen. Met instemming verwijzen ze naar de Pool Krzysztof Czyzewski, die spreekt van de `Bosnische generatie': de generatie ,,die steeds te laat komt, de hele jaren '90 al. Uiterst begaafd, maar nooit sneller dan de actualiteit. De oorlog in Bosnië was voor ons het keerpunt, meer nog dan de val van de Muur.'' Sluik: ,,Veel Nederlanders hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog nauwelijks een Duitser gezien, maar iedereen had wel een oom in het verzet. Die geschiedvervalsing is niet onterecht, want oorlog reikt verder dan de direct betrokkenen. Op dezelfde manier heeft onze generatie de oorlog in Joegoslavië meegemaakt, we dragen de sporen met ons mee.''

De Duiveljager: vanavond om 20.00 uur in De Balie Amsterdam; 14/4 Niggendijker Groningen; 15/4 't Hoogt Utrecht; 16/4 De Unie Rotterdam; 17/4 Concordia Enschede; 19/4 Filmstad In de Batterij Den Haag; 20/4 Hedah Maastricht. Inl. 020-5535100.