In digitale wereld verdwijnt de vrije wil

De zapcultuur is een verschrikking. Neem bijvoorbeeld Internet: het beeld is gefragmenteerd en vervuild door reclame, de opgevraagde informatie is altijd te breed en oppervlakkig, slogans zijn belangrijker dan tekst. Ook de websites van beeldende kunstenaars bieden meestal niet meer dan wat plaatjes van eigen werk, en zelfs de website van een vooraanstaand digitaal kunstinstituut als het Zentrum für Kunst und Medientechnologie in Karlsruhe levert weinig op. Nu staat de digitale kunst natuurlijk nog in haar kinderschoenen; deze kunst is óf niet te onderscheiden van grafisch ontwerp, óf, wanneer het driedimensionale projecten betreft, primitief.

De digitale revolutie die De Nieuwe Wereld (DNW), zoals het documentaire programma van de VPRO heet, tot stand brengt, gaat dus grotendeels langs mij heen. Evenals trouwens de financiële wereld met haar flitskapitaal, een ander hoofdbestanddeel van DNW. Gedesoriënteerd, gemanipuleerd en gehaast, zoals het een bewoner van DNW betaamt, voel ik mij ook al niet.

Die Nieuwe Wereld is kil en afstotend. Dat vindt Ole Bouman, filosoof en tentoonstellingsmaker, ook, getuige zijn expositie in Arti in Amsterdam, getiteld FREEZE***. Bouman schrijft: `Harder dan ooit wordt gewerkt aan een wereld waarin ruimte en tijd als evolutionaire ballast overboord worden gezet en waarin een superras wordt gecreëerd dat is opgewassen tegen ouderdom, gebrek, klimaat en andere biologische ongemakken. [...] Er wordt een wereld geschapen waarin we altijd, overal, met iedereen, op afroep, over elk gewenst onderwerp kunnen communiceren. Draadloos, in woord, beeld geluid, smaak en gevoel. De totale transparantie. Het tempo waarin deze betere wereld tot stand wordt gebracht is ijzingwekkend en laat zelfs de meest speculatieve geesten achter zich. [...] De utopie is geen ideaal maar een fataliteit.'

Boumans expositie heeft twee delen, HOT en COLD. In een verwarmde bioscoopzaal `warm' is hier een metafoor voor ouderwets, langzaam, `klassiek' - worden afleveringen van DNW vertoond, de wereld van DNA, de beursindex, digitale mediacultuur en internationale hulporganisaties. In een tweede zaal plaatste Bouman een reusachtige vriescel met een temperatuur van min 12 graden. Ook hier wordt getoond hoe DNW er uit ziet, maar dan in gecomprimeerde vorm, met snel voorbijflitsende digitale beelden rond thema's als Consume!, Live!, Gain!, Improve!, en met Terminator-achtige robotfiguren. Deze beelden moeten de bezoeker `een apocalyptische huiver' bezorgen, en dat gebeurt ook.

Volgens Bouman is er geen ontsnappen meer mogelijk. Hij noemt dit `de omkering van de vrije wil': terwijl we deze wereld met onze vrije wil tot stand hebben gebracht, gaat die wereld nu met ons aan de loop. Verzet is onmogelijk, zelfs er niet aan mee doen is onmogelijk. Om dit te verbeelden koos hij de Medusakop, in de versie van de schilder Caravaggio. Wie de angstaanjagende Medusa met haar kronkelende slangenhaar aankeek, versteende, volgens de mythe. Maar nu is het andersom volgens Bouman: de Medusa is zelf opgenomen in een virtuele, alles verstenende werkelijkheid. Zij jaagt geen angst aan, maar is zelf doodsbang.

Bouman heeft zijn visie op een niet mis te verstane, didactische manier duidelijk gemaakt. Hij beschouwt zichzelf als vertegenwoordiger van een `tussengeneratie' die zich nog herinnert hoe de oude wereld was en die begrijpt hoe de nieuwe gaat worden. Kritische weerstand en intellectueel vermogen, de erfenis van onze joods-christelijke beschaving, worden volgens hem met grote snelheid overboord gegooid. Bouman is een fatalist die een volkomen , darwinistische maatschappij als onontkoombaar ziet.

Ik begrijp de somberheid van Bouman, maar zijn fatalisme deel ik niet. Wie zich de angst laat aanpraten dat hij de boot mist, verliest inderdaad zijn kritische positie. Bouman is daar zelf een voorbeeld van. Ik zie geen reden om mijn kritische positie op te geven; misschien zijn weerstand en intellectueel vermogen juist nu belangrijker dan ooit.

Tentoonstelling: `FREEZE***', Vierde deel van een tentoonstellingscyclus rond het thema Utopia. Samengesteld door Ole Bouman. In Arti et Amicitiae, Rokin 112, Amsterdam. T/m 30 april. Di t/m vrij 12-18 uur, za en zo 12-17 uur, gesloten 23 en 29 april.