Gezondheidsclaims voeding zelden bewezen

Met de overname van SlimFast investeert Unilever fors in functionele voeding. Maar is deze voeding zo gezond als de producenten beweren?

,,Mensen willen vitaliteit. Dus kopen ze die'', aldus een woordvoerder van Unilever. Gisteren maakte het bedrijf de overname van SlimFast bekend, de grootste Amerikaanse producent van slankmakers en gezonde maaltijdrepen. Unilever, het op één na grootste voedingsconcern ter wereld, betaalt 5,3 miljard gulden voor SlimFast en maakt daarmee duidelijk dat het fors zal investeren in functional foods.

Functionele voeding is volgens de woordvoerder van Unilever: voeding met een gezondheidsclaim gebaseerd op wetenschappelijk bewijs. Daaronder vallen bijvoorbeeld vitaminepillen, drankjes als het Japanse Yakult en het Nederlandse Fysiq en margarines zoals Becel (van Unilever) en concurrenten Sense en Benecol. Niet alleen Unilever, ook andere voedings- en farmaciebedrijven als Numico, Novartis, Roche en Nestlé zoeken naar nieuwe producten op dit terrein.

De stijgende belangstelling voor functional foods heeft volgens de woordvoerder van Unilever te maken met de veranderende Westerse leefstijl. ,,Dat is een leefstijl van druk, druk, druk. Mensen passen daar hun voeding op aan. Ze willen gemakkelijk en snel eten, op weg naar de volgende afspraak.'' Daarnaast is het Unilever uit eigen onderzoek duidelijk geworden dat consumenten steeds meer waarde hechten aan gezondheid en vitaliteit. De markt voor functional foods steeg de afgelopen jaren met zeker 11 procent per jaar en bedroeg vorig jaar 70 miljard gulden.

Maar hoe hard zijn de claims die producenten maken? Is melk met extra calcium echt zoveel gezonder dan gewone melk? Een drankje als Fysiq van het zuivelmerk Mona claimt op de verpakking dat het ,,bijdraagt tot een verantwoord cholesterolgehalte''. Een vage omschrijving, zegt prof. dr. M. Katan, themaleider voeding van het Technologisch Topinstituut voor Voedselwetenschappen in Wageningen. Zijn groep onderzocht de wetenschappelijke literatuur op de gezondheidseffecten van Yakult, Vifit, Fysiq en Actimel. Deze producten bevatten melkzuurbacteriën en claimen onder andere een gezond effect op de darmflora. ,,We keken naar het effect van deze drankjes op diarree, op het cholesterolgehalte, op het voorkomen van kanker, op infectieziekten'', zegt Katan. Uit het overzicht blijkt dat er amper gezondheidsvoordelen aan deze producten zitten. ,,Het enige wat hard is gemaakt is dat kinderen sneller van een infectie met het rotavirus herstellen als ze een drankje met bepaalde melkzuurbacteriën nuttigen. Verder niks.''

Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor vitaminepillen en voedingssupplementen. Producenten claimen allerlei gezondheidseffecten, maar daarvoor zijn nauwelijks wetenschappelijke bewijzen. Een veel aangeprezen product is bijvoorbeeld ubiquinon Q10. Het zou werkzaam zijn tegen loszittende tanden en tegen energietekorten. Maar er zijn onvoldoende bewijzen om dat hard te maken. Ook voor gezondheidsclaims omtrent anti-oxidanten (in thee, knoflook en rode wijn) zijn nog te weinig gegevens bekend. ,,Veel claims baseren zich op proeven in de reageerbuis, of in dieren'', zegt Katan. ,,Maar bij de mens kan het effect van een product natuurlijk heel anders uitpakken. Studies bij mensen nemen veel tijd in beslag. Daar moeten we nog jaren op wachten.''

Katan noemt de ontwikkeling van functional foods positief, maar hij hekelt de ,,fantasieën en sprookjes'' die worden verkocht. ,,Je krijgt folders in je bus met reclame voor middelen die suggereren dat je ervan afvalt, dat je van kanker geneest of dat je geen infectieziekte meer krijgt.'' Volgens hem zou er een wettelijke regeling moeten komen die claims controleert.

Zo'n wettelijke regeling bestaat er op het moment niet. Sinds 1998 bestaat wel Gedragscode Gezondheidseffecten. Volgens deze code kunnen bedrijven een nieuw product voorleggen aan het Voedingscentrum in Den Haag die vervolgens de gezondheidsclaim door een panel van deskundigen laat controleren. De afgelopen twee jaar heeft het voedingscentrum zeven aanmeldingen binnengekregen. ,,Een magere oogst'', zegt Wieke Wiegersma van het Voedingscentrum. ,,Maar ja, de regeling is op vrijwillige basis. Bedrijven zeggen dat ze de prikkel missen om nieuwe producten aan te melden.'' Van de zeven aangemelde producten zijn er nog zes in behandeling. Daarover wil Wiegersma niks kwijt. Het enige product dat positief is beoordeeld is de nieuwe margarine van Unilever, Becel Proactive.

Naast de controle door het Voedingscentrum, houdt de Keuringsdienst van Waren bij of producenten misleidende claims maken. De controle van functional foods is in handen gelegd van de KOAG/KAG, een keuringsraad voor de aanprijzing van geneesmiddelen en gezondheidsproducten. Maar de raad kijkt alleen naar producten die een primaire gezondheidsfunctie hebben, zoals vitaminepillen. ,,We beoordelen geen producten zoals brood waar extra calcium aan is toegevoegd, of margarine met een stofje dat het cholesterolgehalte verlaagt.'' De controle op gezondheidsclaims is dus slecht.

Katan waarschuwt er voor dat voedingsmiddelen steeds meer het imago krijgen van medicijnen. ,,Geen enkel levensmiddel kan net zo krachtig werken als een echt medicijn'', meent hij. De woordvoerder van Unilever zegt dat zijn bedrijf zich niet gaat bezighouden met geneesmiddelen. ,,Er is een verschil tussen een voedingsmiddel met een positief effect op de gezondheid en een medicijn dat een ziekte kan genezen. Maar ik geef toe, er is een grijs gebied tussen beide.''