De verbijsterende familie Mann

`Als ik Heinrich Mann en Thomas Mann samen over politiek hoorde praten, had ik soms het gevoel: waar hebben die twee onwetende magiërs het toch over? Onwetend, want onrealistisch. Magiërs, want van andere werkelijkheden dromend of lievelingsdromen met de werkelijkheid verwarrend.'

wa

Hoofdschuddend nam Golo Mann de hevige twistgesprekken tussen zijn vader Thomas Mann en diens oudere broer Heinrich waar, tekent de Duitse literatuurcriticus Marcel Reich-Ranicki op in zijn boek `Thomas Mann und die Seinen'.

Reich-Ranicki geldt als de paus van de Duitse literatuur, die in zijn televisieprogramma Das literarische Quartett reputaties maakt en breekt. Hij geldt ook als groot kenner van de Manns en voerde met Golo, de in 1994 overleden historicus, intensieve briefwisselingen over literatuur en over de familie.

In het noordelijke Lübeck, waar Thomas en Heinrich Mann zijn geboren, herleeft the amazing family zoals een Britse journalist de Manns in de late jaren dertig noemde. Toen al was duidelijk dat de persoonlijke verhoudingen in de familiegeschiedenis getekend werden door de grote historische gebeurtenissen van de roerige 20ste eeuw.

Op 6 juni van dit jaar wordt het Buddenbrookhaus aan de Mengstrasse in het historische hart van de hanzestad heropend na een grondige renovatie. Niet alleen werd 125 jaar geleden Thomas Mann in Lübeck geboren. Ook zijn 100 jaar verstreken sinds de verschijning van Buddenbrooks over de opkomst en neergang van een familie. Deze eerste roman was Manns hommage aan de wereld van de bourgeoisie, de gegoede burgerij.

Als telg uit een oud koopmansgeslacht uit Lübeck kende Mann de schoonheid en verleidingen van het Grossbürgertum, met zijn idealen, zijn trots, zijn zin voor romantische schoonheid en het klassieke opvoedingsideaal. Maar Mann, die zelf worstelde met zijn homoseksualiteit, kende ook de dubbelmoraal, de patriarchale heerschappij, de decadentie van de gegoede klasse.

In het wit geschilderde, barokke Buddenbrookhaus, zal het wel en wee van de familie en het ontstaan van de roman in twee tentoonstellingen te zien zijn. Maar de herleving van de Manns blijft niet uitsluitend tot het museum beperkt. Onder de titel `Buddenbrooks en Lübeck' geldt het centrum ook als een `literair project', dat onderdeel is van de wereldtentoonstelling Expo 2000 in Hannover (6 juni tot 31 oktober).

Met boottochten, concerten en multimedia-events wordt de aandacht gevestigd op de beroemde Mann-familie: de ouders, senator (Economie en Financiën) Thomas Mann en zijn vrouw Julia, de broers en schrijvers Thomas en Heinrich en de zes kinderen van Thomas en Katia Mann, Monika, Golo, Klaus, Michael, Erika en Elisabeth. Vijf maanden lang worden er lezingen gehouden over de romans die Thomas en Heinrich schreven, over de relatie van Thomas Mann met Theodor Adorno, Arnold Schönberg en Igor Strawinsky, over het leven in Amerikaanse ballingschap en over de grammofoonplatencollectie van Thomas Mann.

Ook worden vanaf april elke zondag literaire wandelingen georganiseerd (`In het voetspoor van Thomas en Heinrich Mann') van het stadhuis waar de vader als politicus actief was, en de Marienkirche waar de familie luisterde naar de orgelconcerten van Bach en Buxtehude, naar het theater, het door beide broers gehate Katharineum-gymnasium in de Königstrasse en naar Travemünde, de badplaats aan de Ostsee waar de familie 's zomers vertoefde.

,,Er is geen familie die in een eeuw zoveel toonaangevende romans heeft afgeleverd als de Manns'', zegt Hans Wisskirchen, leider van het Heinrich en Thomas Mann-centrum in Lübeck, die nauw bij de organisatie van de Mann-revival is betrokken.

,,De broers Thomas en Heinrich, maar ook de zonen Klaus en Golo Mann gelden als seismografen van de 20ste eeuw. Thomas Manns Der Zauberberg, Doktor Faustus, Heinrich Manns Professor Unrat en Der Untertan, Klaus Manns Mephisto en Golo Manns historische biografie Wallenstein, horen tot de blijvende literaire prestaties van de 20ste eeuw'', meent Wisskirchen, die zelf ook een boek schreef over de familie.

De relatie tussen de twee broers vormt een belangrijk thema bij de tentoonstellingen in het Buddenbrookhaus. De broedertwist is volgens Reich-Ranicki terug te voeren op de gespleten en tegenstrijdige persoonlijkheden van Thomas en Heinrich – de koning en de tegenkoning.

Thomas gold als de conservatieve burger en patriciër, die de `verantwoordelijke ongebondenheid' bepleitte, zich niet schaamde voor zijn verlangen naar `de zigeuners in de groene woonwagen' en zelfs een hele roman over een oplichter schreef. Aan de andere kant was er de liberalere Heinrich, de onverbeterlijke bohémien en lichtzinnige artiest, die echter in zijn essays en brieven ernst en waardigheid betrachtte en in zijn belangrijkste werk juist geen charmante boef centraal stelde, maar een goedhartige en wijze monarch.

Maar hun politieke meningsverschillen waren het grootst. De nationale jubel over de Eerste Wereldoorlog, waaraan veel Duitse intellectuelen meededen en die ook Thomas Mann had gegrepen, was aanleiding voor een jarenlange breuk tussen beide broers.

Thomas Manns Betrachtungen eines Unpolitischen geldt nog altijd als een anti-democratisch, reactionair werk, terwijl Heinrich Mann als een van de weinigen zich als openlijk tegenstander van de oorlog opwierp. Met zijn essay over Zola schreef hij een pamflet tegen het Duitsland van keizer Willem II. In het Berlijn van de Republiek van Weimar kreeg Heinrich de reputatie van een `politiek orakel'. Het venijn, de jaloezie en het zelfbeklag dat dit bij Thomas Mann – die immers als de veel grotere schrijver gold – losmaakte, herleven in het Buddenbrookhaus aan de hand van brieven, films en dialogen.

Niet alleen neemt de belangstelling voor de twee broers toe, zegt Wisskirchen, die wijst op de stijgende verkoop van de Mann-boeken.

Met name zoon Klaus Mann geldt volgens hem als `icoon' voor de jongere generatie. ,,De opstandige zoon van de beroemde vader, die een reizend leven leidde waarbij hij ook in Amsterdam neerstreek, en die al snel het verzet tegen Hitler organiseerde, fascineert de jeugd''. Wisskirchen rekent dan ook op veel belangstelling.

Voor de bezoekers heeft Lübeck nog een verrassing in petto, want in juli verandert Lübeck in een 'set' waar opnames worden gemaakt voor een film over de familie-Mann met in de hoofdrollen Armin Müller-Stahl als Thomas en Veronica Ferres als de eerste vrouw van Heinrich Mann.