Landjepik door blanken trof zwart Zimbabwe in de ziel

Blanke boeren bezitten in Zimbabwe nog steeds de beste landbouwgrond. Maar bezettingen zetten het historisch onrecht van de blanke landroof niet recht.

Robert Nhara staat te juichen bij de landbezettingen in Zimbabwe. ,,Ik ken arme zwarte boeren met nog niet genoeg grond om een paar koeien te laten grazen', zegt hij op een zwarte landbouwcoöperatie bij het dorp Headlands in het oosten van het land. ,,Wat nu gebeurt in Zimbabwe, is een uiting van woede over de blanke roof van onze grond in de afgelopen honderd jaar.'

Land is in Afrika méér dan een akker waarop gewassen groeien. Afrikanen hebben een sterke band met hun grond. Zonder land voelen ze zich naakt en waardeloos. In zuidelijk Afrika zijn ze de afgelopen honderd jaar op grote schaal door de blanken van hun grond verdreven, meer dan elders op het continent. Met die landroof raakten de kolonisten hen in hun ziel en ontnamen hen hun waardigheid. De erfenis van die periode van landjepik is een nog steeds voortdurende explosieve politieke controverse, met uitbarstingen van hevige emoties.

De president van Zimbabwe, die tijdens de bevrijdingsstrijd in gevangenschap werd gemarteld door blanken, maskeert zijn gekrenkte trots niet. ,,Ik, Robert Mugabe, met een lange generatie van voorvaderen in dit land', zei hij onlangs met veel bombast, ,,zou door een blanke kolonist voor het gerecht kunnen worden gesleept. Door een kolonist wiens ouders hier nog geen negentig jaar geleden arriveerden? (..) Nee, dat is moreel absoluut onacceptabel.' Hij verwees daarmee naar de juridische stappen die blanke boeren hebben genomen tegen de bezettingen.

Vanaf 1890, bij de komst van de Britten, tot 1980, toen hun blanke nazaten werden verdreven door de zwarte guerrillastrijders van Mugabe, speelde landbezit de hoofdrol in de verhouding tussen blank en zwart. De verzetsstrijders wonnen de steun van de zwarte bevolking met de belofte het gestolen land na de bevrijding terug te geven. Die belofte werd nooit ingelost door gebrek aan geld en politiek wil.

Direct na de bevrijding behandelde Mugabe de blanke boeren met fluwelen handschoenen. Hij had gezien hoe een rigoureuze aanpak in het buurland Mozambique tot een ineenstorting van de landbouw had geleid. De revolutionaire retoriek van de guerrilladagen maakte plaats voor economisch pragmatisme. Exportgewassen van de grootschalig werkende blanke boeren leveren Zimbabwe veertig procent van de inkomsten aan buitenlandse valuta. En de grote blanke boeren zijn de belangrijkste werkgevers van het land.

Sinds de onafhankelijkheid in 1980 werden niet meer dan 70.000 zwarte families geherhuisvest op blanke grond, niet 162.000 zoals Mugabe beloofd had. Zo'n 4.500 blanke boeren bezetten nog altijd 11 miljoen hectare van de beste landbouwgrond. Terwijl een miljoen zwarte boertjes samen 16 miljoen hectare marginale grond bewerken. Het onrecht van de ongelijke landverdeling duurde voort.

En dat geldt niet alleen voor Zimbabwe. In Zuid Afrika vormen zwarten driekwart van de bevolking maar bezitten ze slechts 15 procent van de grond. In Namibië is 44 procent van het land in handen van blanken, al maken ze niet meer dan zeven procent van de bevolking uit.

De Zimbabweaanse overheid laat sinds enkele weken niet meer de rechter bepalen wie de rechtmatige eigenaar is van een lap grond, ze verkiest revolutionaire methodes. Het parlement dat door regeringspartij Zanu-PF wordt gedomineerd, nam vorige week een grondwetswijziging aan waardoor grond van blanken probleemloos kan worden onteigend. Volgens die nieuwe opzet moet het voormalige koloniale moederland de blanke boeren schadeloosstellen. Maar Groot-Brittannië noemt dit chantage en weigert. Dus gaat Mugabe over tot landjepik. ,,Dit is rampzalig voor de economie', concludeert een buitenlandse econoom. ,,Investeerders krijgen het signaal dat Zimbabwe eigendomsrechten niet meer erkent.'

De blanke boer Peter Welsh kocht twintig jaar geleden tweeduizend hectare bij Headlands. ,,Tot vorige week was ik een rijk man', verzucht hij. ,,Mijn boerderij heeft nu geen waarde meer. Na het aannemen van de wet wil niemand meer een boerderij in Zimbabwe kopen. De grondwetswijziging vormt onderdeel van een complot om blanken te verjagen.'

Vrijwel iedere Zimbabweaan ziet de noodzaak van landverdeling. De kleine blanke minderheid moet het overgrote deel van haar grond opgeven, luidt de algehele opinie. Maar de opgewonden, door Mugabe aangevoerde bezetters van de blanke gronden kunnen niet rekenen op brede steun. ,,Op deze wijze lossen we het landprobleem niet op', zegt een parlementslid van Zanu-PF die anoniem wil blijven. ,,Velen binnen de partij wilden tegen de grondwetswijziging stemmen. Alleen onder druk van Mugabe gingen we akkoord.'

Menig prominent lid van Zanu-PF groeide sinds de onafhankelijkheid uit tot grootgrondbezitter. Van de 2.000 boerderijen die de regering sinds 1980 kocht van de blanke boeren, `leende' ze er 420 aan regeringsgetrouwe politici, legerleiders en rechters, tegen prijzen vanaf een gulden per jaar. Land werd een smeermiddel van de nieuwe zwarte elite. ,,Die vorm van landhervorming leidde niet tot armoedevermindering voor mensen onderaan de sociale ladder', concludeert een Zimbabweaanse econoom. ,,Mugabes politiek leidde tot de vorming van een zwarte bourgeoisie die geen enkele behoefte voelt aan landhervormingen.' De meeste andere boerderijen die overgingen van blanke in zwarte handen, belandden al snel in het slop door gebrek aan training en investeringen.

Maivori Sengweni is lid van de Beweging voor Democratische Verandering (MDC), de oppositiepartij die pas vorig jaar werd opgericht. In Headlands voert hij campagne onder de zwarte landarbeiders op de blanke boerderijen. Bijna iedere blanke boerderij telt tenminste vijfhonderd arbeidskrachten. Samen met hun families vormen de landarbeiders in Zimbabwe eenvijfde van het electoraat. Zowel Zanu-PF als de MDC dingt naar hun steun. De regeringspartij houdt hun voor hoe zij worden uitgebuit door de blanke boeren, met daglonen van nog geen twee gulden. De MDC benadrukt dat zij hun banen verliezen door de onteigening van blanke grond .

,,De landarbeiders kregen nooit hulp van Zanu-PF', argumenteert Sengweni. ,,De regeringsleiders gaven hun nooit een boerderij maar pikten de landerijen liever zelf in. En nu, aan de vooravond van de verkiezingen, laat Mugabe blanke boerderijen bezetten en hoopt daarvoor steun van de landarbeiders te krijgen? Nee, daar trappen we niet in. Op deze wijze zet je het historische onrecht van de landroof niet recht.'