Corbijns strenge foto's zijn vol symboliek

In een bomvol Groninger Museum vertelde Bono zaterdag op de opening van Anton Corbijns overzichtstentoonstelling over zijn eerste ontmoeting met de Nederlandse fotograaf. ,,Kun je me lang, slank en intelligent doen lijken?'' vroeg de U2-zanger destijds, in 1982. ,,Zoals ik?'', luidde het droge antwoord van Corbijn. De fotosessie was het begin van een langdurige samenwerking en vriendschap tussen de kleine man uit Ierland en de lange domineeszoon uit Strijen. Corbijn (1955) maakte verschillende platenhoezen en videoclips voor U2, en was grotendeels verantwoordelijk voor het imago van de band.

Op de tentoonstelling Anton Corbijn, 25 jaar WERK is zelfs een hele zaal gewijd aan foto's van Bono. We zien hem opgroeien van schuchtere jongeman, onwennig voor zich uit starend in een helikopter, tot een gevierde superster, die in een bubbelbad geniet van een glas champagne. Anton Corbijn groeide in de tussenliggende jaren met hem mee. Als fotograaf voor de muziekbladen Oor en New Musical Express portretteerde hij in de jaren tachtig voornamelijk zijn eigen muzikale helden uit het new wave-tijdperk. Nu wordt hij gevraagd door de groten der aarde, reist hij regelmatig per concorde en heeft hij woningen in Londen en Los Angeles. Zijn uurloon is van dezelfde orde van grootte als dat van de topmodellen en filmsterren die voor zijn camera poseren.

Die ontwikkeling van underground- naar celebrity-fotograaf spreekt ook uit het werk dat voor de tentoonstelling in Groningen geselecteerd is. De dreigende luchten, norse blikken en pikzwarte schaduwpartijen op Corbijns vroege zwart-witfoto's hebben plaatsgemaakt voor zonovergoten oorden. Kleur en humor deden in de jaren negentig hun intrede. Zo zit er tussen de twee fotos van Peter Gabriel, gemaakt in 1986 en 1999, een wereld van verschil. De eerste toont het gebogen, onherkenbare silhouet van een in zwart geklede man op een kronkelende bergweg: een romantisch beeld van de nietige mens omringd door overweldigende natuur. De andere foto toont dezelfde man, nu in kleur, die zich met een gigantisch waterkanon in een slootje ophoudt tussen het riet. De kaalhoofdige Gabriel is nu op de voorgrond geplaatst en geportretteerd als een koelbloedige held in een actiefilm.

Ondanks de sterrenstatus van zijn modellen noemt Corbijn zichzelf nog steeds een underground-fotograaf. Corbijn steekt de draak met de beroemdheid van zijn onderwerpen en reageert op het stereotype beeld dat het publiek van hen heeft. Zijn foto's zijn wars van glitter en glamour. Hij fotografeert celebrities imperfect of onherkenbaar en maakt ze ondergeschikt aan zijn visie en zijn composities. Frank Sinatra, eenzaam starend naar zijn halfvolle bierglas, is een zielige oude man in een lege hotelbar. Luciano Pavarotti heeft net zon psychopathische blik en verwilderd uiterlijk als Charles Manson. En regisseur Lars von Trier loopt als een dolle hond naakt achter een kruiwagen door een schemerige tuin.

Het is verbazingwekkend hoe Corbijn het steeds voor elkaar krijgt dat filmsterren van het kaliber Robert de Niro of Clint Eastwood uit hun glamourrol stappen en genoegen nemen met een figurantenrol in zijn foto's. In zijn nieuwste serie 33 Still Lives, vanaf 15 april tevens te zien in de Torch Gallery in Amsterdam, gaat het meer om de enscenering van het beeld dan om de personen die erin voorkomen. Als een paparazzo gluurt Corbijn met zijn camera door de deuropening van een kampeerwagen en ziet daar Mel Gibson die zijn ochtendgymnastiek doet. Of hij betrapt Nicolas Cage, die vanachter de gordijnen met een verrekijker naar de overkant gluurt. Door de blauwe kleurzweem lijken het vervaagde foto's uit een oude documentaire. Ze zijn experimenteler en levendiger dan de geposeerde, wat traditionelere portretfoto's waarmee Corbijn zo beroemd werd.

Want wie bij de naam Anton Corbijn nog steeds denkt aan grofkorrelige zwart-witfoto's, gemaakt met een kleinbeeldcamera, een Kodak Tri-X film en natuurlijk licht, moet na het zien van deze tentoonstelling zijn mening bijstellen. Zijn oeuvre is veelzijdiger. Na de popportretten op 35 mm, verzameld in het fotoboek Famouz, is hij met het vierkante formaat van een Hasselblad gaan werken. Eén zaal is ingericht met schilderachtige kleurenfoto's van anonieme fotomodellen, gemaakt bij het licht van een zaklantaarn. En voor zijn recente kleurenfoto's van popartiesten als Skin (Skunk Anansie) en Patti Smith werkte hij met polaroid.

En toch zul je een foto van Anton Corbijn altijd herkennen. Aan de strenge composities, de harde contrasten, de dichtgelopen schaduwen en de wisselwerking tussen scherpte en onscherpte. Zowel in zijn videoclips als in foto's komen regelmatig dezelfde trucjes en houdingen terug. Gezichten zijn onscherp, zoals bij de platenhoes van de band Therapy en de foto van Herbert Grönemeyer, of gaan gedeeltelijk schuil achter dikke wolken sigarettenrook (bij Gerard Depardieu, Johnny Depp en Keith Richards). De sterren tooien zich met hoeden, zonnebrillen en maskers, gaan in travestie of laten hun oogleden beschilderen. En vaak zorgen hotelkamers, trailers en taxi's de plekken waar Corbijn soms in slechts enkele minuten zijn rolletjes vol moet schieten voor een on the road-gevoel.

Kenmerkend is ook de zware symboliek in Corbijns werk. Een slechts in lendendoek gehulde David Bowie wordt al snel een Christusfiguur. Courtney Love staat tot haar enkels in het water en herinnert aan de Venus van Botticelli. Het zijn tijdloze, soms haast pathetische beelden, die hun uitwerking niet missen. De met symbolen doordrenkte videoclip Heart Shaped Box van Nirvana won een MTV-award.

Volgens Bono hoort Anton Corbijn niet thuis in deze tijd, omdat hij principieel is en nogal ouderwets. ,,Zijn blik is die van een calvinistische Hollandse protestant'', zei de U2-voorman in zijn openingstoespraak. ,,Het is maar goed'', voegde hij er breed glimlachend aan toe, ,,dat hij zulke goede Ierse katholieke vrienden heeft.''

Tentoonstelling: Anton Corbijn, 25 jaar werk. T/m 25 juni in het Groninger Museum, Museumeiland 1, Groningen. Di t/m zo 10-17u. Catalogus fl. 90,–