Ook elders in Europa bestaan `politieke vorsten'

Koningin Beatrix is niet de enige vorstin met politieke bevoegdheden, zo blijkt uit het onderstaand overzicht van de tien Europese monarchieën. In Noorwegen bijvoorbeeld neemt de koning deel aan de kabinetszittingen.

Nederland

De formele macht van de Nederlandse vorst ligt vast in de grondwet van 1848. `De regering wordt gevormd door de Koning en de ministers' (artikel 42.1) en `De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk' (artikel 42.2). De koning ondertekent wetten en Koninklijke Besluiten, maar de minister die eveneens tekent is staatsrechtelijk verantwoordelijk.

Alle concrete taken van de Nederlandse vorst zijn historisch gegroeid en een kwestie van gewoonterecht. Zo benoemt het staatshoofd de (in)formateur(s) die op basis van de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen een nieuw kabinet formeren. De vorstin kan daarbij echter niet heen om de adviezen van de vice-president van de Raad van State, de beide Kamervoorzitters en de fractievoorzitters uit de Tweede Kamer.

Ceremoniëler taken zijn haar voorzitterschap van de Raad van State, de benoeming en beëdiging van nieuwe ministers en staatssecretarissen en het uitspreken van de troonrede op de derde dinsdag in september. De troonrede wordt opgesteld door het kabinet. De koningin heeft geen zeggenschap over de inhoud en kan hooguit stilistische kanttekeningen plaatsen.

Naast grondwet en gewoonterecht bepalen persoonlijkheid en bestuurlijke ervaring lengte de manoeuvreerruimte van de Nederlandse vorst. Zo heeft Beatrix zich omringd met een staf van `schaduwministers' die optreden als haar adviseurs, en haar een volwaardige gesprekspartner maken in de wekelijkse gesprekken met de minister-president.

België

De Belgische koning is volgens de grondwet deel van wetgevende en uitvoerende macht. Hij bekrachtigt wetten, benoemt ministers en ontslaat deze. Naast de handtekening van de koning moet echter onder elk door hem getekend stuk ook een ministershandtekening staan. De koning kan het parlement ontbinden, indien een meerderheid het vertrouwen in het kabinet opzegt, en na het ontslag van het kabinet, maar pas indien een meerderheid hiermee instemt. Ook is de koning bevelhebber van het leger.

Het staatshoofd valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid. Belgische staatsrechtsgeleerden onderstrepen dat de Belgische koning formeel geen politieke macht heeft, maar dat hij wel informeel invloed kan uitoefenen. Hij zou dat onder meer doen in communautaire kwesties, waarbij de staatseenheid in het geding is, en bij kabinetsformaties door de benoeming van informateur en formateur. Pas sinds 1991 zijn na een grondwetswijziging ook vrouwen tot het koningschap toegelaten.

In 1990 ontstonden problemen toen koning Boudewijn weigerde de abortuswet te ondertekenen. Door tijdelijk terug te treden werd een constitutionele crisis voorkomen. Tot een echt debat over de monarchie leidde de kwestie niet, juist omdat de koning in België door communautaire kwesties meer dan elders als waarborg voor eenheid wordt gezien. In 1950 moest Leopold III aftreden, omdat hij door zijn pro-Duitse houding voor de Belgen onacceptabel was. De Belgische regering had in mei 1940 geweigerd zijn daden capitulatie van het leger en verder verblijf in België te dekken. Een parlementaire commissie onderstreepte in 1949 dat de koning het bevelhebberschap van het leger niet buiten de ministeriële verantwoordelijkheid mag uitoefenen.

Verenigd Koninkrijk

Als koningin Elizabeth de troonrede komt lezen in het Britse parlement laat ze nog steeds een lid van Haar Regering gijzelen op Buckingham Palace om te zorgen dat ze veilig terugkeert. Aan rituelen geen gebrek, maar in praktijk verschilt het regeringssysteem van het Verenigd Koninkrijk slechts op punten van het Nederlandse. Zo ontbreekt een geschreven grondwet. De oudste parlementaire democratie ter wereld is een in zevenhonderd jaar gegroeid bouwsel van wetgeving en gewoonterecht. Net als in Nederland kent dat de hoogste macht toe aan een "abstracte' Kroon, belichaamd door een staatshoofd van vlees en bloed die de wetten tekent en de ministers benoemt. Die regeren uit naam van de Kroon, maar zijn alleen aan het parlement verantwoording schuldig.

Anders dan de Nederlandse monarch is de Britse ook formeel bevelhebber van het leger en (wereldlijk) hoofd van de Anglicaanse staatskerk. De eerste functie valt in praktijk onder de premier, de tweede functie is politiek niet helemaal gewichtsloos, omdat in het House of Lords, de Britse "Eerste Kamer', 26 bisschoppen zitten.

Spanje

Juan Carlos, sinds 1975 koning van Spanje, heeft formeel minder invloed op 's lands politiek dan koningin Beatrix op de Nederlandse politiek, zo blijkt uit de Spaanse grondwet.

De koning van Spanje maakt bijvoorbeeld geen deel uit van de regering. Wel kan de koning, als de minister-president dat wenselijk acht, de ministerraad bijwonen en voorzitten.

De Spaanse koning heeft bovendien formeel minder invloed op kabinetsformaties. Waar koningin Beatrix formateurs en informateurs kan benoemen, komt de Spaanse koning er pas aan te pas als contouren van een nieuwe regering al zichtbaar zijn. De koning draagt dan bij het parlement een nieuwe minister president voor.

Ook in Spanje valt de handel en wandel van de koning volledig onder de ministeriële verantwoordelijkheid van het Spaanse kabinet.

De rol van de Spaanse koning bij de strijdkrachten lijkt groter dan die van koningin Beatrix. Zo is de Spaanse koning opperbevelhebber van de strijdkrachten. En zo mag de koning na uitdrukkelijke toestemming van het parlement oorlog verklaren en vrede stichten.

De Spaanse koning bewees de Spaanse parlementaire monarchie in 1981 een grote dienst door zich niet achter een poging tot staatsgreep te scharen van een aantal rechtse generaals.

Luxemburg, Monaco, Liechtenstein

Groot Hertog Jean van Luxemburg staat aan het hoofd van een constitutionele parlementaire monarchie. De Groot Hertog benoemt de leden van de Raad van State en de minister-president. Ook het prinsdom Monaco heeft volgens de grondwet 1962 een constitutionele monarchie. Prins Rainier III is staatshoofd en onderhoudt de betrekkingen met het buitenland. In de praktijk wordt het buitenlandse beleid echter bepaald door Frankrijk. In Liechtenstein kent de grondwet de vorst grote bevoegdheden toe. Hij kan ambtenaren benoemen, het parlement naar huis sturen, de noodtoestand uitroepen en een strafrechtelijk onderzoek afbreken. De bevoegdheden zijn onderwerp van conflict sinds de in 1989 aangetreden Hans-Adam II liet weten er weer daadwerkelijk gebruik van te willen maken.

Zweden

De Zweedse koning Carl Gustaf heeft een symbolische en zuiver ceremoniele functie volgens de grondwet die in 1973 van kracht werd. De grondwetswijziging volgde na een intensief maar niet erg controversieel debat over de vraag of Zweden de monarchie zou hervormen of een republiek zou worden. Gekozen werd voor een fundamentele wijziging van de monarchie. De verantwoordelijkheid van het staatshoofd is feitelijk beperkt tot representatie. De koning opent wel het parlementaire jaar, maar zonder toespraak. Hij is ook voorzitter van de adviesraad voor internationale zaken die enkele malen per jaar vergadert, maar ook alleen ceremonieel. Politieke bevoegdheden heeft het Zweedse staatshoofd niet, ook niet in de marge. Dat heeft ook te maken met zijn persoonlijkheid. Voor hij op 27-jarige leeftijd zijn oom Gustaaf XI Adolf als koning opvolgde had Carl Gustaaf die gehandicapt is door dyslexie, de reputatie van playboy die graag in snelle auto's reed.

Als koning baarde Carl Gustaaf soms opzien met uitspraken die niet getuigen van grote tact. Bij de uitreiking van de Nobelprijs voor literatuur aan de Colombiaanse schrijver Gabriel Garcia Marquez prees hij tijdens het gebruikelijke feest in het paleis de aanwezige dames om hun mooie avondjurken. Maar, zei hij, tot ontzetting van zijn Zweedse gehoor, `ik had ze nog liever zonder jurken gezien.' Maar die faux pas zijn hem vergeven. De koning die geleerd heeft met zijn beperkingen te leven, is populair zoals bleek bij de viering van zijn vijftigste verjaardag.

Noorwegen

De Noorse koning Harald (62) heeft meer formele bevoegdheden dan zijn Zweedse collega en informeel een veel grotere invloed. Volgens de Noorse grondwet heeft de koning enige vrijheid bij het aanwijzen van een nieuwe kabinetsformateur en eerste minister na algemene verkiezingen die eens in de vier jaar worden gehouden. Tussentijdse verkiezingen zijn in Noorwegen niet mogelijk. In de regel volgt de koning het advies van de aftredende premier.

In theorie kan de koning ook weigeren een wet te tekenen. Dat is echter maar een keer voorgekomen, in 1940 na de Duitse invasie. De toenmalige koning Haakon weigerde een wet te tekenen die voorzag in samenwerking met de Duitse bezetters.Hij dreigde af te treden, waarop de wet werd ingetrokken.

De koning of de kroonprins, Haakon genaamd naar zijn populaire grootvader, neemt in tegenstelling tot koningin Beatrix ook deel aan zittingen van het Noorse kabinet, meestal nadat de politieke discussie in het kabinet is afgerond. Over dat beraad wordt geen informatie verschaft. Maar in Oslo is bekend dat de koning gebruik maakt van zijn recht vragen te stellen.

Bij de jaarwisseling houdt de koning een toespraak die hij geheel zelf maakt. Ook daarmee heeft de koning een zekere invloed, mits hij zich zoals gebruikelijk is onthoudt van controversiele opinies of commentaar op partijpolitieke standpunten. `De formele regels beperken de macht van de koning,maar het is voor 90 procent een kwestie van persoonlijkheid of het staatshoofd invloed verwerft', aldus een kenner van Noorwegen. Zeker is dat koning Harald, zoals de meeste Noren skier en ooit zeezeiler en winnaar van een Olympische medaille, populair is en een grote invloed heeft.

Denemarken

Koningin Margrethe II is sinds 1972 constitutioneel monarch van Denemarken. Toen zij haar vader koning Frederik opvolgde moest de grondwet worden gewijzigd, omdat deze nog geen vrouwelijk staatshoofd toeliet.

De Deense koningin heeft zelf geen directe formele politieke invloed, zo blijkt uit de Deense grondwet. Ze lijkt daarmee minder macht te hebben dan Beatrix. De echte politieke macht ligt in Denemarken bij de ministers. De koningin kan wel via die bewindslieden invloed uitoefenen (artikel 12 van de grondwet). De bewindslieden blijven evenwel in alle gevallen politiek verantwoordelijk voor haar handel en wandel (artikel 13). Zonder handtekening van de koningin is wetgeving ongeldig, zonder handtekening van de betrokken ministers evenzeer.

Benoeming van bewindslieden geschied alleen met instemming van de koningin.Zij zit aan bij de wekelijkse vergadering van ministers en houdt tweewekelijks audiënties. Waar Beatrix morele en ethische dilemma's pleegt aan te snijden in haar kersttoespraken, doet Margrethe dat in nieuwjaarsspeeches.

Volgens opinie-onderzoeken geeft meer dan 90 procent van de Deense bevolking het hoogste waarderingscijfer geeft voor de manier waarop Margrethe haar koninklijke opdracht vervult.

Aan dit overzicht werkten mee: Geert van Asbeck (Spanje, Denemarken), Hans Buddingh' (België), Jan Gerritsen (Zweden en Noorwegen), Pieter Kottman (Monaco), Joke Mat (Liechtenstein en Nederland), Margriet Oostveen (Denemarken, Luxemburg), en Hans Steketee (Groot-Brittannië).