Het echte kruis gered door scheikunde

De fresco's van de vijftiende-eeuwse schilder Piero della Francesca in de Fransciscus-basiliek in Arezzo leken hun ondergang tegemoet te gaan. Maar nu zijn ze, na vijftien jaar restauratie, dan toch gered. ,,We hebben de tijd verslagen.''

Je hoefde maar te blazen en er viel weer een stukje fresco uit elkaar. Dan dwarrelde een wolkje kleurige stofdeeltjes langzaam naar beneden, voor altijd verloren. De wereldberoemde fresco's van Piero della Francesca in de Franciscus-basiliek in Arezzo leken ten dode opgeschreven. Maar na een restauratie van vijftien jaar heeft de plaatselijke bank die de benodigde 11,5 miljoen gulden heeft betaald, deze Toscaanse stad volgehangen met affiches waarop staat: ,,We hebben de tijd verslagen.'' De verpulvering van de fresco's is langs chemische weg tot staan gebracht. En hoewel sommige delen van de frescocyclus al eerder onherroepelijk verloren zijn gegaan, is het verbluffende meesterschap van Piero della Francesca weer in zijn oorspronkelijke schoonheid te bewonderen.

,,We zijn nog steeds verbaasd dat het ons gelukt is'', zegt Anna Maria Maetzke, de directeur Artistieke en Historische Zaken van Arezzo. ,,Het lijdt geen twijfel dat van de grote restauraties waarvoor deze generatie zich geplaatst zag, zoals de fresco's van Masaccio in de Carmine-kapel in Florence of de Sixtijnse kapel van Michelangelo in Rome, de restauratie van de fresco's van De legende van het echte kruis de ingewikkeldste, moeilijkste en meest problematische was.''

In de muurschilderingen in het koor achter het altaar van de basiliek heeft Piero della Francesca tussen 1452 en 1466 de middeleeuwse legende verbeeld over het kruis waaraan Christus is gestorven. Hoe er een heilige boom groeide op het graf van Adam. Hoe de koningin van Scheba het hout hiervan erkende en koning Salomo waarschuwde, die het hout liet verstoppen omdat het onheil over de joden zou oproepen. Hoe het weer te voorschijn kwam en werd gebruikt om Christus aan het kruis te slaan. Later droomde keizer Constantijn van de overwinning op zijn rivaal als hij in het teken van het kruis zou vechten, en vond Constantijns moeder Helena het hout terug. Het zou uiteindelijk in de zevende eeuw door de Byzantijnse keizer Heraklius weer terug worden gebracht naar Jeruzalem.

Deze frescocyclus, waarin Piero della Francesca op weergaloze wijze met licht speelt, geldt als een hoogtepunt van de schilderkunst in de renaissance.

,,Deze fresco's hebben onder alles geleden wat mens en natuur maar kunnen verzinnen,'' zei minister van Cultuur Giovanna Melandri. Het dak lekte en de vloer was vochtig. De bouw van een klokkentoren vergrootte de druk op de muren en er kwamen overal barstjes in de fresco's, die groter werden door brand, aardbevingen en blikseminslag. In 1799 gebruikten soldaten van Napoleon de fresco's voor schietoefeningen. Eerdere restauraties pakten averechts uit. Met name de vesterking van de muur met cement in 1915-16 bleek desastreus, omdat door de zouten en het vocht in het cement de verpulvering van de fresco's werd versneld.

Bij de restauratie van de fresco's van Michelangelo en Masaccio ging het in wezen om schoonmaken, zegt Maetzke, maar in Arezzo vochten de restaurateurs tegen een ziekte die de fresco's dreigde te vernietigen. De zouten uit het cement veroorzaakten een rampzalige chemische verandering. Het calciumcarbonaat in de fresco's veranderde in calciumsulfaat, een stof met de substantie van krijt. De fresco's begonnen bobbels te vertonen en raakten gaandeweg bezaaid met kleine kratertjes waar zo'n bobbel uit elkaar was gevallen.

Scheikundigen vonden de oplossing, en zo komt het dat Piero-kenners nu haarfijn kunnen vertellen dat bariumhydroxide het reddende medicijn is geweest, omdat hiermee het calciumsulfaat is omgezet in bariumcarbonaat. Zonder chemische termen: de verpulvering is definitief stopgezet, de witte krijtsluier die over de fresco's hing, is verdwenen. Kleine beschadigingen zijn opgevuld met waterverf, om de visuele eenheid van de fresco-cyclus te vergroten.

De vorig jaar voltooide restauratie van Het laatste avondmaal van Leonardo Da Vinci is door een aantal critici aangevallen, en ook de discussie over de Sixtijnse kapel is nog niet helemaal voorbij. Maar in Arezzo zijn de critici unaniem in hun lof. Misschien omdat nog nooit eerder een restauratie door zo'n breed scala van wetenschappelijke disciplines is begeleid. Niet alleen zijn de fresco's schoongemaakt en chemisch behandeld, een reeks andere ingrepen, vaak niet zichtbaar, moet nieuwe problemen voorkomen. Zo zijn er maatregelen genomen tegen de uit de vloer opkomende vochtigheid en is de kapel architectonisch verstevigd.

Deze ingrijpende restauratie heeft een aantal verrassingen opgeleverd. Het fresco over de droom van keizer Constantijn is decennia lang becommentarieerd als een van de eerste nachtscènes uit de schilderkunst. Nu blijken de echte kleuren van de lucht boven de tenten een stuk minder donker te zijn: Piero della Francesca heeft Constantijn tijdens de dageraad laten dromen.

Ook is duidelijk geworden dat Piero weliswaar vrijwel alle afbeeldingen zelf heeft opgezet, met veel precisie, maar de afwerking vaak heeft overgelaten aan zijn assistenten. Het debat hierover is nog niet afgerond, maar sommige critici zeggen dat tegen de veertig procent van de frescocyclus niet door Piero zelf is afgewerkt. Bovendien blijkt dat Piero niet alleen `al fresco' heeft gewerkt, met de ondergrond voor de verf nog nat, maar ook, ongebruikelijk, heeft geschilderd op de opgedroogde ondergrond.

Maetzke, trotse gastvrouw voor minister Melandri en premier Massimo D'Alema, noemde deze restauratie ,,de belangrijkste culturele gebeurtenis van het jaar in Italië''. Om nieuwe ongewenste chemische processen te voorkomen mogen bezoekers met niet meer dan 25 tegelijk het koor in.

De basiliek is open ma t/m vr 9-19u, za 9-18u15, zo 13-18u15. Reserveren wordt dringend aangeraden. Meer info via 0039-0575.900404 of www.pierodellafrancesca.it