Vraagtekens bij staatsbestel

De onverzettelijke karaktertrekken van de koningin en de discussie over hervorming van de monarchie versterken elkaar. Maar invloedrijke gesprekspartners mijden het onderwerp. Zij zijn beschermd door een Geheim.

Enerzijds is er de constitutionele monarchie en anderzijds is er koningin Beatrix. D66-leider De Graaf wil een maatschappelijk debat over het staatsbestel, niet over personen. Gisteravond, in een stroom van mediareacties, was direct te zien hoe onmogelijk dit verlangen is.

Wie aan de monarchie komt, komt aan de koningin. CDA-leider De Hoop Scheffer zei geen debat willen, ,,omdat koningin Beatrix uitstekend functioneert''. Zelfde geluiden kwamen uit de fractie van de VVD en - in iets andere bewoordingen - uit de PvdA-fractie. Monarchie en koningin vallen samen. Maar afzonderlijk beschouwd verkeren bestel en persoon in minder kalm vaarwater dan recentelijk het geval was.

In toenemende mate worden vraagtekens gezet bij de monarchie als instituut. Sinds enkele jaren is er een Republikeins Genootschap, historicus Guus Peek betoogde dat de Koning niet langer de troonrede zou moeten voorlezen en Tweede-Kamerlid Rehwinkel (PvdA) wierp vragen op over de rol van de koningin bij kabinetsformaties en haar deelname aan de regering. Premier Kok zei afgelopen Kerst in een interview met Elsevier, dat er in het verkeer tussen staatshoofd en premier wordt nagedacht over ,,modernisering'' van de monarchie. Tweede-Kamerlid Halsema (GroenLinks) sprak zich in maart in Het Parool onomwonden uit voor de republiek.

Los van deze theoretische exercities staat ook de persoon van koningin Beatrix vaker in het brandpunt van de belangstelling dan enkele jaren geleden het geval was. Zij oogstte kritiek met haar wintersportvakantie in Oostenrijk en viel tegenover journalisten publiekelijk uit over kwaliteitsverlies bij de media (`De leugen regeert'). Het imago van Beatrix lijkt zich te verharden, zoals ook blijkt uit een recente (overigens niet representatieve) steekproef van het Historisch Nieuwsblad, waarin opmerkelijk negatief over de koningin wordt geoordeeld.

Discussie over de monarchie en over onverzettelijke karaktertrekken van de koningin versterken elkaar. Bij elkaar gevoegd leveren ze een beeld op van een streng staatshoofd dat steeds meer ongecontroleerde macht naar zich toe zou trekken.

De koningin neemt zoveel ruimte als de politiek verantwoordelijken haar bieden, zo luidt een oud adagium. Het beste voorbeeld is de kabinetsformatie van 1994, toen fractieleiders verdeelde adviezen uitbrachten aan de koningin. Het staatshoofd hakte vervolgens een knoop door ten gunste van PvdA'er Kok als informateur, ten koste van CDA-verliezer Brinkman. De directe invloed van koningin Beatrix op adviezen van de Raad van State, die zij voorzit, valt in de praktijk te verwaarlozen. Bij het werk van dit Hoge College van Staat is zij inhoudelijk niet betrokken. Mogelijk groter, maar verscholen achter de ministeriële verantwoordelijkheid, is haar invloed als volwaardig lid van de regering. Wekelijks spreken de koningin en de premier elkaar, ministers en staatssecretarissen worden een- à tweemaal per jaar ontvangen.

Afgaande op haar doorgaans krachtige opstelling valt niet te verwachten dat koningin Beatrix haar even veilige als prominente plek in de regering snel zou willen prijsgeven. Net zoals prins Willem-Alexander in september 1997, in een vraaggesprek met Paul Witteman, al heeft aangegeven dat hij weinig voelt voor een louter ceremonieel koningschap.

Met zijn interventie over de monarchie heeft D66-leider De Graaf ongetwijfeld een stevig debat op gang gebracht. Maar de meest invloedrijke gesprekspartners zullen buiten de discussie blijven. Zij spreken slechts in Haagse paleizen, beschermd door een Geheim.