`Ik wil de dot.com-revolutie in Europa zien'

De Amerikaanse auteur Michael Lewis wilde het verhaal vertellen van de opkomst van de nieuwe technologie. Als hoofdpersoon koos hij de slimme, impulsieve en inmiddels steenrijke oprichter van Netscape, Jim Clark. `World OnLine heeft het vertrouwen geschaad en Europa zal de prijs betalen.'

Dat verhaal van World Online klinkt als bedrog'', zegt Michael Lewis beslist. ,,Kennelijk gelooft Nina Brink niet volledig in haar eigen bedrijf. Wat zij gedaan heeft, zou bij een Amerikaans Internet-bedrijf ondenkbaar zijn. Daar geloven de oprichters onvoorwaardelijk in hun eigen onderneming.''

Eind vorig jaar publiceerde Michael Lewis – kunsthistoricus, bankier, journalist – The New New Thing, een alom geprezen bestseller over de cultuur van Silicon Valley. Sindsdien geldt hij als expert op het gebied van de wondere wereld van dot.com-bedrijven die ondernemers ogenschijnlijk in een handomdraai van armlastige softwareprogrammeurs tot onverbiddelijke miljardairs bombarderen. Amerikaanse zakenlieden en senatoren in Washington vragen hem lezingen te houden over de nieuwe economie, vertelt hij, maar hij vervult die rol van deskundige met bescheidenheid. ,,Ik probeer ze te vermaken met verhalen over Silicon Valley. Over een tijdje zullen ze wel genoeg van me hebben'', zegt hij half verontschuldigend.

Het liefst beschouwt Michael Lewis zichzelf als `verhalenverteller'. Tijdens een gesprek naar aanleiding van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van zijn boek (Het Nieuwste van het Nieuwste) toont hij zich vooral geïnteresseerd in de affaire World OnLine. Voortdurend komt hij terug op Nina Brink. ,,Denk je dat ze in de gevangenis belandt?'' Het persoonlijke drama fascineert hem. ,,Weet je waar ze op het ogenblik is? Zou ik haar kunnen interviewen?''

Al eerder had hij zijn oordeel gegeven over de gevolgen van Brinks aandelentransacties voor de Internet-economie. ,,Vertrouwen speelt een sleutelrol bij nieuwe Internet-bedrijven. Vooral het vertrouwen van investeerders is belangrijk. Dat vertrouwen is in het geval van World Online geschaad en Europa zal daar de prijs voor betalen'', voorspelt hij. ,,Niet alleen in Nederland, maar in heel Europa zullen Internet-bedrijven een premie moeten betalen: Amerikaanse kapitaalverstrekkers zullen zich wel twee keer bedenken vóór ze daar geld in steken. De kosten die Europese Internet-bedrijven moeten maken om kapitaal aan te trekken, zullen toenemen. Dit effect zal als een golfbeweging door de markten gaan. Dat levert Amerikaanse bedrijven een concurrentievoordeel op, waarvan ze ten koste van nieuwe Europese bedrijven profiteren.''

Michael Lewis (New Orleans, 1960) is de chroniqueur van de financieel-economische tijdgeest. Die naam vestigde hij met zijn eerste boek Liar's Poker (1989), een hilarisch verslag over de arrogantie van de financiële wereld. Halverwege de jaren tachtig meenden de zakenbankiers van Wall Street dat ze het middelpunt van de wereld vormden, dat ze masters of the universe waren zoals Tom Wolfe ze in Bonfire of the Vanities beschreef. Het was het tijdperk van `hebzucht is goed'. Tien jaar later was het middelpunt van de wereld verschoven naar Silicon Valley. Daar zijn de high tech-bedrijven gevestigd die, eerst met computers, daarna met software en ten slotte met Internet de wereld veroverden en de vertrouwde economische wetmatigheden op de kop zetten. Ondernemende avonturiers en studenten in T-shirts en versleten spijkerbroeken waren de nieuwe helden.

In The New New Thing beschrijft Lewis zijn zoektocht naar de grenzen van de `nieuwe economie' aan de hand van een portret van Jim Clark. Clark, een excentrieke ondernemer die zich heeft opgewerkt van schoolverlater in Texas tot computergenie in Californië, heeft in 1994 het bedrijf Netscape opgericht. Met het bladerprogramma Navigator bracht Netscape de toegang tot het Internet onder het bereik van het grote publiek. Netscape vormde bovendien een regelrechte bedreiging voor Microsoft, de schepping van Bill Gates. In juni 1995 stond Clark aan de wieg van het antitrustproces tegen Microsoft dat drie jaar later, in 1998 werd aangespannen en juist deze week leidde tot de veroordeling van de softwaregigant door rechter Thomas Penfield Jackson.

,,Ik heb Jim Clark vanmiddag nog even geprobeerd te bellen'', vertelt Michael Lewis. Hij is bezig een artikel over de Microsoft-veroordeling te schrijven en daarvoor had hij Clark willen spreken. Maar Clark was onbereikbaar, hij is aan het diepzeeduiken bij de Fiji-eilanden. Daar vaart hij rond met zijn in Nederland gebouwde zeilschip Hyperion, de grootste sloep-getuigde boot die ooit is gebouwd.

Lewis noemt Microsoft een ,,klassiek voorbeeld van een monopolie dat schadelijk is voor de economie''. Microsoft houdt volgens hem met zijn greep op de markt technologische vernieuwing tegen. ,,Dat is voor gebruikers moeilijk in te zien, want het gaat niet om de prijs van Windows, maar om de kosten voor vernieuwing. Ondernemers beginnen bijvoorbeeld geen nieuw bedrijf omdat ze bang zijn dat Microsoft ze uit de markt zal drukken. Financiers laten zich evenmin in met bedrijven die op het terrein van Microsoft dreigen te komen. Het is niet goed als een monopolist zich als roofdier gedraagt. Daardoor zijn een heleboel bedrijven nooit van de grond gekomen die er anders wel waren geweest.''

Jim Clark was zich volgens Lewis vanaf het moment dat hij Netscape oprichtte, bewust van de macht van Microsoft. Hij was er ook van overtuigd dat Microsoft Netscape vroeg of laat zou wegconcurreren. Die wanhoop verklaart volgens Lewis een berucht e-mailtje dat Clark op 29 december 1994 om drie uur 's nachts stuurde aan twee directeuren van Microsoft. Daarin bood hij aan met Gates' bedrijf samen te werken. Op dat berichtje dreigde het antitrustproces bijna stuk te lopen. Dat proces was immers begonnen omdat Netscape naar justitie gestapt was met de mededeling: Microsoft dreigt ons de nek om te draaien. En nu bleek dat Netscape met Microsoft nog groter wilde worden? Clark verwaardigde zich niet op de zitting te komen, maar Netscape's slim pratende advocaten redden zich er uit. Met gevoel voor absurditeit beschrijft Lewis in zijn boek het moment waarop dit tijdens de rechtszaak tegen Microsoft ter sprake kwam. ,,Clark was bang dat het afgelopen was met Netscape. Hij geloofde niet dat het bedrijf van de grond zou komen. Het bestond nog maar een half jaar en was nog niet naar de beurs gegaan. Daarom zocht Clark toenadering tot Microsoft.''

Sinds begin dit jaar woont Michael Lewis met zijn – tweede – vrouw, voormalig MTV-presentatrice Tabitha Soren en hun half jaar oude dochtertje in Parijs. Hij is van plan anderhalf jaar in Europa te blijven. Hij schrijft columns voor het financiële persbureau Bloomberg en gaat een serie artikelen maken voor het New York Times Magazine over Amerikanen in Europa. Verder heeft hij een contract met Twentieth Century Fox gesloten om het script te maken voor een film over Silicon Valley.

,,Mijn onderwerp is Amerika, en dan is het nuttig om er van de buitenkant tegenaan te kijken. Dit is een bijzonder moment in de geschiedenis, waarop de cultuur van één land zo'n enorme uitstraling heeft. Ik wil de dot.com-revolutie in Europa van dichtbij zien plaatshebben.'' Hij vindt dat hij als schrijver steeds andere onderwerpen moet bedenken, zichzelf opnieuw moet uitvinden.

Zijn eigen carrière is een aaneenschakeling van zoektochten naar telkens iets nieuws. Hij studeerde kunstgeschiedenis, had een baantje als sjouwer bij een kunsthandel in New York, schreef artikelen voor tijdschriften die niet werden geplaatst en besloot halverwege de jaren tachtig te gaan studeren aan de London School of Economics. In Londen belandde hij min of meer bij toeval bij de zakenbank Salomon Brothers. Hij leverde bijdragen aan tijdschriften, zegde zijn baan op bij Salomon en schreef Liar's Poker over de machocultuur van obligatiehandelaren die zichzelf pochend big swinging dicks noemden.

Na het enorme succes van Liar's Poker volgden twee boeken die daarbij in de schaduw bleven, The Money Culture en Pacific Rift. Een project om een boek te schrijven over George Soros, de financier-filantroop die in 1992 het Britse pond uit het Europese wisselkoersstelsel speculeerde, liep op een mislukking uit. Soros was verbolgen over een artikel van Lewis in het tijdschrift New Republic, waaraan hij als redacteur was verbonden, en zegde de samenwerking op. In 1996 volgde Lewis de campagne van de Amerikaanse presidentsverkiezingen, waarbij hij zijn aandacht richtte op de kansloze kandidaat Morry Tailor. De politieke kroniek van de verkiezingskaravaan, Trail Fever (1997), flopte.

Dat jaar verhuisde Lewis naar Californië, waar hij een gastdocentschap aan de universiteit van Berkeley bekleedde en intussen op zoek ging naar een hoofdpersoon voor een boek over de Internet-economie van Silicon Valley. Maar de meeste mensen in Silicon Valley waren vreselijk saai, viel hem op. Ze waren allemaal aangestoken door het `Californië-gevoel': aardig zijn, altijd optimistisch en openlijke conflicten vermijden. Na talloze ondernemers te hebben gesproken, stuitte hij op een uitgesproken persoon die naar zijn mening de pioniersmentaliteit van Silicon Valley belichaamde. Jim Clark.

Clark was bezeten van het nieuwste van het nieuwste. Lewis trof hem voor het eerst in een krap bemeten ruimte boven een afslankingscentrum in Palo Alto. Clark was al miljardair – hij had Silicon Graphics opgericht, een bedrijf dat revolutionaire software voor computeranimatie had ontwikkeld, en vervolgens Netscape. Toen Lewis hem ontmoette was Clark druk bezig een nieuw Internet-bedrijf te beginnen, Healtheon, waarmee hij de markt van de Amerikaanse gezondheidsindustrie wilde veroveren.

Het kostte Lewis maanden om Clark zover te krijgen dat hij aan het schrijfproject wilde meewerken. ,,Clark is een rare vent. Hij heeft het karakter van een romanpersonage. Met hem kan een schrijver iets doen'', vertelt hij. In een impuls besloot Clark dat hij een helikopter wilde leren vliegen. Maar toen hij tijdens de eerste les ontdekte dat de instructeur hem de bediening nog niet volledig toevertrouwde was zijn belangstelling meteen geweken. Op dezelfde manier stortte Clark zich in zakelijke avonturen. Hij bedacht Healtheon niet omdat hij zich in gezondheidszorg interesseerde, maar omdat hij besefte dat de gezondheidssector wat omzet betreft de grootste markt van de Verenigde Staten vormde.

Een jaar lang trok Lewis met Clark op. ,,Ik had me voorgenomen om een portret van het tijdperk van Silicon Valley te maken aan de hand van Clark. Hij begreep dat ik een enorm risico nam door het fenomeen van de nieuwe economie te willen beschrijven met één persoon als voorbeeld. Dat sprak hem aan.''

Een groot deel van die tijd was Clark bezig met de bouw van zijn boot, de Hyperion. Dit zeilschip van bijna vijftig meter lengte met een mast van 57 meter (zodat het nog net onder de brug van het Panama-kanaal door kon), werd gebouwd door de Royal Huisman Shipyards in het Overijsselse Vollenhove. Het schip zou volledig computerbestuurd worden, maar tijdens de proefvaart in een decemberstorm op de Noordzee en later, tijdens de eerste Atlantische oversteek, sloegen de computerprogramma's willekeurig op tilt.

Eind vorig jaar heeft Clark, niet tevreden met de grootste éénmastzeilboot ter wereld, de Huisman-jachtwerf opdracht gegeven om een nóg grotere boot voor hem te bouwen, een driemastschoener van 89 meter lengte. ,,Ik heb de naam van dat schip bedacht'', vertelt Lewis lachend. Hij vond dat Clark mythologische hulp nodig had om een boot met computers te kunnen besturen en stelde de naam Athene voor. De Griekse godin Athene waakte immers over Odysseus tijdens zijn zwerftochten over de zee. De Athena wordt in 2004 afgeleverd.

Het was om snel aan geld voor dit schip te komen dat Clark in 1995 Netscape naar de beurs bracht. Maar was Jim Clark wel de visionaire ondernemer die met de oprichting van Netscape de revolutie van het Internet in gang zette? Het softwareprogramma Mosaic dat aan Navigator ten grondslag lag, was immers ontwikkeld aan de Universiteit van Illinois door een groep studenten, onder wie Marc Andreessen. Heeft Lewis niet de verkeerde held van Silicon Valley geportretteerd?

,,Nee. Clark heeft het voor elkaar gekregen. Zonder Clark zou Andreessen nooit een bedrijf zijn begonnen. Clark gebruikte hem bewust voor pr-doeleinden en het kon hem niet schelen dat hij zelf buiten beeld bleef. Een 22-jarige student als oprichter van Netscape trekt meer publiciteit dan een ondernemer van middelbare leeftijd. Maar zonder Andreessen zou Clark iets anders zijn begonnen, en zonder Clark zou Andreessen een computerprogrammeur zijn gebleven. Dat is het verschil.''

The New New Thing verscheen midden in de opwinding over de nieuwe economie en stijgende beurskoersen op de schermenbeurs Nasdaq, waar de high tech-fondsen verhandeld worden. Inmiddels zijn in de Verenigde Staten een kwart miljoen exemplaren verkocht en zijn de vertaalrechten in negen landen gesleten. Lewis blijft er tamelijk laconiek onder. ,,Je moet een beetje geluk hebben'', zegt hij. En dan vraagt hij, nogmaals: ,,Wat denk je, zal Nina Brink in Nederland in de gevangenis terechtkomen of zal ze naar Canada vluchten?''

`Het Nieuwste van het Nieuwste. De man van Silicon Valley', Uitg. Balans, 292 blz., ƒ39,50

Denk je dat Nina Brink in de gevangenis belandt? Zou ik haar kunnen interviewen?

Microsoft is een klassiek voorbeeld van een monopolie dat de economie schaadt

    • Roel Janssen