Verbannen naar de marge

Volgens de nieuwe zenderindeling kan een tv-programma over kunst alleen nog worden uitgezonden na middernacht.

Het moet een `nieuwsmagazine over kunst' worden, zegt AVRO-directeur Ad 's Gravesande, en het komt vanaf 1 januari op Nederland 3. Eerst nog één keer in de week, maar al snel twee keer (waarschijnlijk op maandag en donderdag). Het zal rechtstreeks vanuit Amsterdam worden uitgezonden, met Pieter Jan Hagens als presentator, en het begint om middernacht. ,,Dat is laat'', erkent 's Gravesande, ,,maar voor een beginfase vind ik dat niet zo erg. Dan krijgt zo'n programma tenminste een fatsoenlijke kans zich te ontwikkelen, zonder dat het onmiddellijk wegens gebrek aan succes wordt afgeschoten. Het wordt alleen wel een probleem als het een beetje slaagt, want dan zouden we het elke werkdag willen uitzenden – en of we daar dan ruimte voor krijgen, weet ik nog niet.''

Zo zit het omroepbestel in elkaar. De AVRO is een van de vaste omroepen op Nederland 1, en heeft de ambitie een actualiteitenrubriek over kunst te maken. Alleen zou zoiets vanaf het komende seizoen niet meer op Nederland 1 passen, omdat die zender volgens de afspraken over `netprofilering' een publiekszender met een ethische inslag moet worden. Elke omroep kan voortaan echter ook programma's aan de andere zenders aanbieden. In dit geval wendde de AVRO zich derhalve tot Nederland 3, de zender waarop kunst en cultuur onderdak vinden. Maar op zo'n andere zender hebben de vaste omroepen (in dit geval NPS, VARA en VPRO) voorrang. Voor een kunstmagazine van een andere omroep was alleen nog ruimte om middernacht, en voorlopig niet vaker dan twee avonden per week. Als het goed van de grond zou komen, ontstaat er dus een probleem.

Intussen is het AVRO-initiatief voor een regelmatige – bij voorkeur zelfs dagelijkse – kunstrubriek op de televisie het zoveelste in een bedroevend lange rij. Alleen al in de afgelopen zeven seizoenen zijn op Nederland 3 maar liefst vijf verschillende rubrieken uitgezonden. De VPRO begon in 1993 met het door Hanneke Groenteman gepresenteerde Roerend goed, dat na één seizoen plaatsmaakte voor Kunstmest van de NOS (nu NPS) met Mieke van der Weij. Daarop volgde Panorama Vrijdag in twee verschillende versies (eerst met Jan Meng en een jaar later zonder presentator) en vorig seizoen kwam aan de reeks een voorlopig einde met het door Petra Possel gepresenteerde C-Land. Dit seizoen doet de NPS het zonder; de serie Pitch, die volgende woensdag weer begint, is geen actualiteitenprogramma over kunst, maar een vaste rubriek voor dans- en muziekregistraties.

The Late Show

Roerend goed moest destijds de Nederlandse versie worden van het BBC-programma The Late Show, dat de ideale tv-vorm van de dagelijkse kunstpagina in de krant mocht heten, met nieuwsberichten, actuele reportages, interviews, analyses, columns en necrologieën. Een vaste rubricering ontbrak, zodat men dagelijks kon reageren op het laatste nieuws. Zo brandde er de ene avond een verhitte studiodiscussie los over een subsidiebesluit dat die dag bekend was gemaakt, terwijl er de volgende avond ruimte was voor een in alle rust voorbereide wandeling met een criticus langs een belangrijke tentoonstelling.

Hoewel de BBC al in 1994 een eind maakte aan The Late Show omdat men de kijkcijfers te laag vond – doorgaans een half miljoen, soms een miljoen – blijft het programma het schoolvoorbeeld van een ordentelijke actualiteitenrubriek over kunst. Het is hier echter nooit gelukt zoiets van de grond te krijgen, laat staan in een dagelijkse frequentie. In plaats daarvan maakte de NPS elk seizoen weer een nieuwe wekelijkse rubriek op een ander tijdstip. Hoe moeizaam dat ging, blijkt alleen al uit het feit dat C-Land vorig seizoen niet minder dan drie verschillende eindredacteuren heeft gehad; de één na de ander stapte op. Terwijl de VPRO al sinds 1994 met De Plantage op de late zondagmiddag bewijst hoe belangrijk continuïteit is. Maar dat is een culturele talkshow, geen kunstmagazine.

Niet toevallig publiceert het door de overheid gestichte Stimuleringsfonds voor Culturele Omroepproducties deze week een rapport over kunst en cultuur op de televisie waarin vooral aandacht wordt besteed aan de geschiedenis van de kunstrubrieken. Tien betrokkenen komen erover aan het woord, en geen van hen heeft de gouden formule voor een kunstprogramma voorhanden, al zeggen zeven van de tien een dagelijkse kunstrubriek `een goed idee' te vinden. Wat in de praktijk nogal eens blijkt te wringen, is de strijd tussen toegankelijkheid en soortelijk gewicht. ,,Je kunt niet een breed publiek bereiken èn een debat voeren dat voor mensen uit het veld interessant is'', constateert Hella Liefting, een van de drie eindredacteuren die vorig seizoen aan C-Land hebben meegewerkt.

Aanbevelingen bevat de studie verder niet, maar het is al veelzeggend genoeg dat men meende zo'n inventarisatie van standpunten en ervaringen te moeten maken: ook het Stimuleringsfonds vindt blijkbaar dat er ruimte voor verbetering is. En het vindt de Raad voor Cultuur aan zijn zijde. Vorige week organiseerde het adviesorgaan van de staatssecretaris van OCenW zelfs een discussie achter gesloten deuren met programma- en beleidsmakers van de omroepen. Het ging louter om `gedachtevorming', aldus een woordvoerder, en ook staat nog helemaal niet vast of de Raad al of niet ongevraagd advies zal uitbrengen over kunst op de televisie. Maar dat ook dit college zich over het onderwerp buigt, is een teken aan de wand. De druk op Hilversum wordt opgevoerd.

Rafelranden

Meer reden voor tevredenheid bestaat inmiddels op het aanverwante terrein van de kunstenaarsportretten en andere documentaires over culturele onderwerpen. Hoewel ze door de kijkcijferdwang naar de rafelranden van de programmaschema's zijn verbannen, hebben drie omroepen een (bijna) wekelijkse rubriek voor zulke uitzendingen: de AVRO met Close Up op de vroege zondagavond op Nederland 1, de TROS met Kunst omdat het moet in de zaterdagnacht op Nederland 2 en de NPS met Het uur van de wolf op de late donderdagavond op Nederland 3. De vermaledijde `netprofilering' gaat echter één slachtoffer maken. Close Up mag op Nederland 1 blijven, maar Nederland 2 moet in het nieuwe seizoen `breed en toegankelijk' zijn en biedt dan geen ruimte meer voor Kunst omdat het moet. Hoopvol heeft de TROS nu aangeboden deze rubriek voortaan te maken voor Nederland 3, maar daar heeft men geen enkele behoefte aan extra aanbod in dit genre. Nu al moet Het uur van de wolf zijn uitzenduur één keer per maand afstaan aan de VPRO met een kunstdocumentaire of Zeeman met boeken, wat niet erg bevorderlijk is voor de continuïteit.

,,Toch zou het helemaal niet zo gek zijn om verspreid over de week meer van zulke kunstdocumentaires te hebben'', reageert TROS-eindredacteur Ted Mooren. ,,In de praktijk blijkt dat de drie bestaande rubrieken nog nooit in één week een documentaire over hetzelfde onderwerp hebben gehad. Natuurlijk komen we elkaar af en toe wel eens tegen op de internationale programmamarkt, maar er zijn nog nooit doublures geweest.'' Hij hoopt dat de TROS alsnog `ergens een gaatje' vindt, maar weet al dat de wekelijkse frequentie niet te redden zal zijn.

Volgens de laatste berichten verhuist Het uur van de wolf volgend seizoen overigens naar de zondagavond. ,,Wij krijgen daar hoogstwaarschijnlijk 38 uitzendingen'', zegt eindredacteur Cees van Ede, ,,en wat ik heel plezierig vind, is dat de VPRO zich bereid heeft verklaard haar eigen kunstdocumentaires eveneens onder de vlag van Het uur uit te zenden, terwijl Zeeman naar een andere plek verhuist. Zo blijft de herkenbaarheid van het programma in elk geval beter behouden dan dit seizoen mogelijk was.''

De nieuwe programmavoorschriften van OCenW eisen dat de omroepen voortaan 25 procent van hun zendtijd aan cultuur besteden. Dat is een breed begrip, want vooralsnog worden ook Toppop Yeah, André Rieu en Frans Bauer daaronder gerekend. Maar strenger worden de eisen wel; tot dusver was 20 procent cultuur voldoende. ,,Uiteraard hebben de omroepen een culturele taak'', stelt AVRO-directeur Ad 's Gravesande. ,,Maar voor de programma's die we willen maken, is niet altijd even makkelijk een plaats te vinden.''

Zo moet Cees van Ede nog een slag om de arm houden als het over de toekomst van Het uur van de wolf gaat; heel Hilversum is dezer dagen in de ban van de programmaschema's voor het komende seizoen en er wordt nog dagelijks met uitzendtijdstippen en -frequenties geschoven. De schema's zijn allesoverheersend geworden in de steeds grimmiger wordende strijd om marktaandelen. En daarin kan het bijvoorbeeld ook gebeuren dat een nieuwe actualiteitenrubriek over kunst naar het middernachtelijk uur wordt verschoven zonder zekerheid op een dagelijkse frequentie bij gebleken succes.

Nederland 3 zond in zeven seizoenen

vijf verschillende kunstprogramma's uit

    • Henk van Gelder