De zwarte kruier is ontslagen

Kruiers en kinderjuffen zijn in de nieuwe Amerikaanse `Gouden Boekjes’ niet meer zwart. En ze mogen ook niet roken. Veertiende aflevering van een serie over de cultuur van Amerika.

Rechts de omstreden kinderjuf in de oorspronkelijke versie van Gouden Boekje The Taxi That Hurried (detail) Tibor Gergely

Toen niemand keek zijn een paar figuranten verwijderd uit een populair Amerikaans kinderboek. Er heeft nog geen haan naar gekraaid. Maar het waren ook geen helden. Gewoon een paar kruiers, een chauffeur en een kinderjuffrouw. Werkende mensen. En allemaal zwart.

Jarenlang stonden ze op de plaatjes van The Taxi That Hurried, een deeltje in de reeks `Golden Books’ dat in Nederland bekend is als het Gouden Boekje De gele taxi. Het verhaal gaat over een moeder en haar zoontje die in een gele taxi onderweg zijn naar een station, bang dat ze hun trein zullen missen. ,,We zijn ontzettend laat en de trein wacht niet”, roept de vrouw voortdurend tegen de taxichauffeur. De taxi raast door het drukke verkeer van een stad die sterk op New York lijkt. Hij `zwaaide en draaide voorbij alle auto’s en wrong en drong en kronkelde en perste overal langs’, in de vertaling van Annie M.G. Schmidt. En zo kwamen moeder en zoon op het nippertje toch nog op tijd aan op Grand Central Station.

Generaties kinderen zagen hoe zwarte kruiers voor het station met grote koffers sjouwden. Hoe een dikke zwarte kinderjuffrouw over straat liep met een klein blank meisje aan haar hand. En hoe een zwarte chauffeur met witte handschoenen zijn baas (dik, driedelig pak, sigaar in de mond) door het drukke stadsverkeer loodste.

Ze kwamen niet voor in de tekst, ze maakten alleen deel uit van de levendige en kleurige illustraties van Tibor Gergely, een van oorsprong Hongaarse kunstenaar. Maar nu de Amerikaanse uitgever deze kleine klassieker uit 1946 opnieuw heeft uitgebracht zijn ze opeens verdwenen. Of gebleekt. Ontdaan van hun huidskleur. Stilletjes weggeretoucheerd uit Amerika’s culturele geschiedenis.

In een kamertje nauwelijks groter dan een kast, op de vijfde verdieping van het National Museum of American History in Washington, is een volwassen man hevig in het kinderboek verdiept. Hij ziet de nieuwe uitgave voor het eerst en hij kan zijn ogen nauwelijks geloven. Als cultuur-historisch specialist van het museum kent David Shayt de plaatjes goed: de originelen – olieverf op papier – maken deel uit van de permanente collectie van het museum. Zo liggen ze een paar deuren verder in gekoelde kasten waar geen licht doordringt, gewikkeld in beschermend, zuurvrij papier.

Shayt haalt ze voorzichtig tevoorschijn en legt ze naast de nieuwe druk van The Taxi That Hurried. Hij kijkt naar een zwarte kruier met een rode pet op die een blanke man uit een taxi helpt. ,,Hij is ontslagen”, zegt hij meewarig. ,,Zijn baan is overgenomen door een hispanic.” In het boek heeft de kruier een lichtbruine, bijna oranje kleur gekregen.

Kennelijk wilde de uitgever, Golden Books, hedendaagse kinderen geen boek meer voorzetten waarin alle zwarten een soort bediendes zijn. ,,Het is duidelijk gedaan uit respect”, zegt Shayt, ,,om afstand te nemen van oude stereotypen dat Afro-Amerikanen het ongeschoolde werk doen. Maar in de praktijk is die rolverdeling nog niet verdwenen. Ga maar eens kijken op Grand Central Station, dan zal je zien dat alle kruiers nog steeds zwart zijn. Dat zijn vaak trotse en hardwerkende mannen. Dat hun bestaan hier nu ontkend moet worden vind ik bedroevend. Maar misschien kan het niet anders bij de huidige staat van onze cultuur.”

Dat Amerika met terugwerkende kracht de cultuur en het verleden een beetje censureert en retoucheert is niets nieuws. Al in de jaren dertig werden zinnetjes uit De Tovenaar van Oz geschrapt waarin de term `piccaninny’ voorkwam, een algemeen als racistisch beschouwd woord voor zwarte kinderen. Het Gouden Boekje Little Black Sambo, dat voor veel zwarten beledigend was, is al jaren niet meer in druk – in een opnieuw getekende versie uit 1996, The Story of Little Babaji, is het zwarte jongetje een bruin Indiaas ventje geworden.

De laatste tijd zijn ook sigaren en sigaretten steeds vaker taboe. Afbeeldingen van Franklin Delano Roosevelt worden regelmatig ontdaan van zijn sigarettenpijpje. En toen de Amerikaanse posterijen vorig jaar een postzegel uitbrachten van Jackson Pollock, gebruikten ze daarvoor een foto van de schilder waarop zorgvuldig de sigaret was weggepoetst die zo vaak aan zijn lip bungelde. Ook in The Taxi That Hurried zijn alle sigaretten en sigaren onzichtbaar gemaakt.

Een uitgever heeft het recht om in een nieuwe druk bepaalde illustraties niet op te nemen, vindt Shayt. Maar iets in een kunstwerk veranderen vindt hij te ver gaan. ,,Ze pretenderen een klassieker uit te brengen, maar in feite is het iets nieuws. En als ze toch aan het bijkleuren waren, waarom hebben ze dan niet sommige welgestelde burgers een zwart gezicht gegeven, in plaats van het boekje helemaal van zwarten te ontdoen?”

De uitgeverij wil er niet veel over zeggen. ,,Amerika is nu eenmaal altijd een beetje nerveus over dit soort dingen”, zegt een woordvoerster. Volgens haar werkt er bij Golden Books niemand meer van de mensen die betrokken waren bij de verschijning van de nieuwe Taxi, minder dan een jaar geleden.

In Nederland is de uitgever van De gele taxi bepaald niet nerveus over eventuele raciale gevoeligheden. Sambo, het kleine zwarte jongetje is allang niet meer in druk. Maar De gele taxi heeft nog steeds de originele illustraties, ,,en dat willen we graag zo houden”, zegt Wendy de Graaf van uitgeverij Leopold, die de Gouden Boekjes heeft overgenomen van De Bezige Bij. ,,Wij geven deze reeks juist uit nostalgische overwegingen uit.” En dus staan in het Nederlandse boekje nog alle oude plaatjes, inclusief de kinderjuf met haar dikke lippen en haar knotje, en de mannen (géén vrouwen!) die sigaretten en sigaren roken.

Maar ook de Nederlanders hebben gesleuteld aan de tekeningen van Gergely. Al een halve eeuw geleden is de Amerikaanse vlag op het station voor de Nederlandse lezertjes vervangen door een Franse. De reden daarvoor is onduidelijk. Een teken van francofilie? Van anti-Amerikanisme? Voor de zekerheid neemt het Museum of American History een exemplaar van De gele taxi op in zijn collectie.

Rechts de omstreden kinderjuf in de oorspronkelijke versie van Gouden Boekje The Taxi That Hurried (detail). Tibor Gergely