Het lot van de mensheid

Een geschiedenis van de wereld in tweehonderdvijftig bladzijden, kan dat? Ja, natuurlijk kan dat. Het kan ook in vijfentwintig bladzijden of in vijfentwintig woorden en zelfs in nog minder. De uitspraak, `De mensen worden geboren, leven en sterven', is een correcte en complete samenvatting van de geschiedenis van de mensheid in zeven woorden. Joseph Conrad, die boos was op een criticus die vond dat een van zijn boeken te lang was uitgevallen, heeft eens gezegd dat de hele geschiedenis van de mensheid kan worden samengevat in één zin: `They were born, they suffered, they died... Yet it is a great tale!'

De meeste lezers willen echter meer. In een boek over de wereldgeschiedenis willen zij iets vinden over alle werelddelen, over alle tijden en liefst ook nog over zoveel mogelijk aspecten van de geschiedenis. Dit is de reden waarom de meeste historici zich tegenwoordig niet gauw meer zullen wagen aan een zo veelomvattend project als een wereldgeschiedenis, laat staan een wereldgeschiedenis in één deel en geschreven door één auteur. Wat er thans aan wereldgeschiedenissen verschijnt – en dat is nogal wat – is doorgaans het werk van tientallen, zo niet honderden auteurs.

Af en toe staat er echter een moedig persoon op die zich wel aan zo'n project waagt. De meest recente onder deze stoutmoedigen is David Fromkin, wiens boek The way of the world. From the dawn of civilizations to the eve of the twenty-first century onlangs onder de titel `Het lot van de mensheid' in het Nederlands is verschenen.

Fromkin is een Amerikaan – hij doceert in Boston – en het zijn vaak Amerikanen die zich aan zulke ambitieuze boeken wagen. Ook dit boek heeft in toon en aanpak iets echts `Amerikaans'. Het bestaat uit drie delen, `Past', `Present' en `Future', die respectievelijk 80, 74 en 57 pagina's lang zijn. De tekst telt dus nauwelijks tweehonderd bladzijden, en daar zit dan ook de toekomst nog in! Hoewel de hele wereldgeschiedenis wordt behandeld, moet gezegd worden dat niet ieder tijdvak gelijkelijk aandacht krijgt. De eerste miljard jaar bijvoorbeeld worden behandeld in drieëntwintig bladzijden. Dan zijn we ongeveer vijftienduizend jaar geleden aanbeland. De volgende dertienduizend jaar worden behandeld in negentien bladzijden. De rest van het boek is gewijd aan de daaropvolgende vijfentwintig eeuwen, met andere woorden aan de `gewone' geschiedenis.

Het probleem met veel wereldgeschiedenissen is dat in de praktijk een bepaald deel van de wereld, in casu Europa of `het Westen', veel meer aandacht krijgt dan de rest. Dat was vroeger heel gewoon. De pelgrimstocht der mensheid, om de titel van een bekend Nederlands handboek te citeren, was een tocht waaraan de pelgrims uit andere culturen dan de westerse pas laat gingen deelnemen, namelijk als zij door het Westen `ontdekt' of onderworpen werden. Dat kwam trouwens vaak op hetzelfde neer. Toch had ook dat boek het woord mensheid in de titel en niet het woord Europa. Daar keek men toen niet van op. Tegen deze zogenoemde Europacentrische geschiedopvatting is later echter veel verzet gerezen.

De eerste vraag die zich bij lezing van het boek van Fromkin opdringt, is dan ook de vraag hoe het hiermee zit. Voor een antwoord hierop kunnen wij kijken naar de namen van de personen die in het boek voorkomen. Dat zijn er twee uit Afrika, drie uit China, drie uit India, een kleine tien uit het Nabije Oosten en één uit Latijns Amerika (Montezuma). De overigen komen uit Noord-Amerika (een kleine twintig) en Europa (ongeveer honderd). Dat is dus een vertrouwd, om niet te zeggen ouderwets geschiedbeeld.

Hetzelfde geldt ook voor het soort mensen dat wordt behandeld. Wij vinden onder hen veel uit de Europese geschiedenis bekende vorsten, van Alexander de Grote tot Leopold II van België. Ook worden veel Amerikaanse presidenten vermeld, onder wie alle bekende, behalve Kennedy. Van de Europese landen staat Engeland royaal aan kop, vóór Frankrijk en ver vóór Duitsland. Nederland is vertegenwoordigd met Erasmus en Hugo de Vries. Jammer voor Spinoza en Hugo de Groot. De selectie roept overigens wel meer vragen op: waarom wel Voltaire, maar niet Montesquieu, wel Marx niet Hegel, wel Luther niet Goethe?

En hoe zit het met de vrouwen? Het antwoord is voor een hedendaags boek verrassend. Er komt in het hele boek namelijk maar één vrouw voor, te weten Isabella van Castilië. De andere vrouwennamen die in het register staan vermeld, zijn die van vrouwelijke auteurs als Rachel Carson (van het milieu) en Jane Goodall (van de chimpansees ), die in de tekst worden geciteerd. Dat is wel erg weinig.

Wie een boek zoekt waarin hij op eenvoudige wijze kan opzoeken wat Napoleon deed, of in beknopte vorm kan lezen hoe de Eerste Wereldoorlog ontstond en verliep, kan beter een gewoon handboek kopen. Daarvan bestaan er genoeg. Die boeken zijn doorgaans ook door Amerikaanse historici geschreven want die zijn daar goed in, omdat zij dit soort historische overzichten geven voor cursussen als `Western Civ'. Fromkin laat weten dat ook zijn boek grotendeels is gebaseerd op cursussen die hij voor zijn studenten geeft. Het verschil zit hem echter in het feit dat zijn historische overzicht zo duidelijk een strekking heeft. Het is niet zomaar een verhaal, maar een verhaal met een boodschap. Fromkin wil laten zien hoe de mensheid via een serie grote veranderingen (de uitvinding van de beschaving, de ontwikkeling van een geweten, het zoeken naar vrede, de eenwording van de planeet en dergelijke) uit de Afrikaanse wouden van miljoenen jaren geleden is terechtgekomen in de wereld van de eenentwintigste eeuw.

Het verhaal van Fromkin is in essentie het verhaal van de vooruitgang. In dit opzicht lijkt zijn werk op dat van zijn grote voorganger H.G. Wells, die in 1921 ook een wereldgeschiedenis in één deel publiceerde, het beroemde boek The outline of history. Fromkin doet het met beduidend minder woorden en hij is minder ongeremd optimistisch dan Wells, maar zijn werk getuigt van hetzelfde geloof in rede en vooruitgang. De laatste hoofdstukken geven weliswaar een overzicht van de vele gevaren die de mensheid bedreigen (milieu, bevolkingsgroei, terrorisme, etnische versplintering, oorlogen) maar de titel van het laatste hoofdstuk luidt niet voor niets: `Entering yet another American Century'. Ik zei het al: Fromkins boek is een echt Amerikaans boek en het is goed dat van tijd tot tijd zulke boeken verschijnen.