Indonesië heeft onafhankelijke rechters nodig

Niet Nederlandse maar betrouwbare Indonesische rechters moeten de rechterlijke macht in Indonesië hervormen, vindt Sebastiaan Pompe.

De Indonesische president Wahid blijft verbazen, en Nederland schijnt zijn bijzondere voorkeur te hebben. Eerder deze week berichtte een adviseur van de president dat een plan wordt ontwikkeld om alle Indonesische rechters uit de vijf Jakartaanse rechtbanken te verwijderen en ze te vervangen door buitenlandse rechters, liefst Nederlanders. ,,Het is toch zo dat er sterke overeenkomsten zijn tussen de rechtssystemen van beide landen, terwijl veel Nederlanders nog Indonesisch spreken'', aldus de adviseur in de pers.

Dat is misschien wat optimistisch gesteld. Maar de president krijgt steun van niet de minsten, onder wie procureur-generaal Marzuki Darusman, het hoofd van het openbaar ministerie. Marzuki zei met name aan `ervaren rechters' uit Nederland te denken. Later meldde ook prof. Sahetapi, de voorzitter van de staatscommissie voor rechtshervorming, die de blauwdruk voor een nationale rechtsontwikkeling ontwerpt, dat hij het voorstel steunt. ,,Hoe wil je de problemen anders oplossen als zelfs negentig procent van de raadsheren van het Hooggerechtshof corrupt is,'' zei hij in de pers. Maar er zijn ook prominente tegenstanders, zoals de minister van Justitie en de voorzitter van het parlement.

Wahids idee is een noodgreep, ingegeven door kennelijk onoverkomelijke problemen binnen de rechterlijke macht en de wijze waarop deze doorwerken in het proces van politieke en economische vernieuwing. Zijn voorstel is vooral ook een politiek signaal voor binnenlandse consumptie, gericht op een van de meest reactionaire beroepsgroepen in het land.

Centraal in het debat staat de afwikkeling van het schandaal rondom de Bank Bali. Het schandaal vloeit voort uit de mislukte overname van de failliete Bank Bali door Standard Chartered Bank in 1999. Er bleek 80 miljoen dollar in de kas van Bank Bali te ontbreken. Dit was weggesluisd naar politici in de regering-Habibie. Voor het Internationale Monetaire Fonds, dat al maanden met uitvoerings- en corruptieproblemen in Indonesië te kampen had, was dit de druppel die de emmer deed overlopen. Het besloot het hulpprogramma aan Indonesië op te schorten. Voorwaarde voor hervatting was dat de Bank Bali-zaak zou worden opgelost, en dat een publiek accountantsrapport zou komen.

Onder grote druk publiceerde de regering-Wahid het accountantsrapport en de hulpprogramma's werden onder de nieuwe regering hervat. Bank Bali werd overgenomen door de Indonesian Bank Restructuring Agency (IBRA) en er kwam ook een strafrechtelijk onderzoek. Dit heeft geleid tot drie rechtszaken: een fraudezaak tegen de bankbestuurders, een corruptiezaak tegen een agent en een zaak over de overname van de Bank Bali door IBRA. Tussen december en afgelopen week is de Indonesische overheid in alle drie de zaken in het ongelijk gesteld. Het lijkt alsof er een rechterlijke samenzwering is om alle partijen betrokken bij de fraude te vrijwaren. En de gronden waarop dit gebeurt, zijn manifest ondeugdelijk.

De Bank Bali is slechts één voorbeeld van veel diepere problemen binnen de rechterlijke macht. De rechterlijke corruptie en het gebrek aan professionaliteit heeft ingrijpende gevolgen voor de politieke hervormingen. De procureur-generaal heeft onlangs aangegeven dat hij enkele politieke dossiers, waaronder dat van Soeharto, in feite gereed heeft om voor de rechter te brengen, maar dat de rechterlijke onvoorspelbaarheid hem daarvan weerhoudt. Als de rechter de Soeharto-zaak zou afwijzen, ondermijnt dat de geloofwaardigheid van het hele anti-corruptiebeleid van de regering-Wahid. Pogingen van de regering om de rechterlijke macht te hervormen, stuiten op sterk verzet.

Met name door de problemen binnen de rechterlijke macht heeft het IMF vorige week besloten de uitkering aan Indonesië deze maand (400 miljoen dollar) uit te stellen, en de anti-corruptiecomponenten in zijn programma te versnellen en versterken. De gevolgen kunnen belangrijk zijn. Wahid zit nu al enkele dagen in crisisberaad met zijn kabinet. Het is in dit verband ook dat de gedachte Nederlandse rechters aan te trekken is opgekomen.

De Indonesische rechters zijn zo tot een centrale kwestie in een politieke machtsstrijd en in het hervormingsproces geworden. De hervormingen van Wahid worden gefrustreerd door vooraanstaande personen die belang hebben bij het handhaven van het oude systeem. Onafhankelijke en krachtige rechters, zijn bij uitstek bedreigend voor deze prominenten, want zowel in het politieke krachtenveld (Soeharto, Bank Bali) als in het economische (schuldsanering) vormt de rechter de institutionele spil. In een voortdurende machtsstrijd met hervormers proberen deze vooraanstaande personen de rechterlijke macht onderuit te halen. En dat is niet zo moeilijk. Een rechterlijke macht die al decennia politiek is gemarginaliseerd en gemanipuleerd, is zo murw is dat zij bij het minste of geringste als vanzelf gaat liggen. De machtsmiddelen die deze vooraanstaande personen tot hun beschikking hebben zijn groot, evenals hun bereidheid die te gebruiken.

Als Nederland een verzoek zou krijgen van de Indonesische regering om rechters te sturen, wat moet dan het antwoord zijn? Nederland is bij uitstek geschikt een bijdrage te leveren aan de hervorming van de rechterlijke macht in Indonesië. De kennis en ervaring zijn aanwezig, en er blijft ondanks alles een overeenkomst in de rechtssystemen. Nederland heeft trouwens een belangrijke bijdrage geleverd in het recente verleden aan hervormingen binnen de rechterlijke macht. Het heeft de training verzorgd van Indonesische rechters voor de handelskamer, cruciaal voor de schuldherstructurering. En onlangs adviseerde Nederland, mede op Indonesisch verzoek, als eerste land over bestrijding van corruptie binnen de rechterlijke macht.

Maar of Nederlandse rechters nu daadwerkelijk zelf in de geschillenbeslechting betrokken moeten worden, is een andere vraag. De taal-, kennis-, informatie- en executie-problemen zullen de effectiviteit van buitenlandse rechters ernstig beperken. Daarnaast verkeert een buitenlander in een weinig benijdenswaardige positie als hij in een zelfbewust land als Indonesië over politieke zaken als Bank Bali en Soeharto moet beslissen. Van het grootste belang is dat duurzame en structurele verandering alleen door Indonesiërs zèlf kunnen worden gerealiseerd, niet door buitenlandse troubleshooters. Alleen met onafhankelijke, bekwame en betrouwbare Indonesische rechters kan wezenlijke politieke en bestuurshervorming plaatshebben.

Sebastiaan Pompe is verbonden aan de Rijksuniversiteit Leiden.