Egypte mikt op Afrika, weg van de Arabische wereld

Het belang van Egypte als schakel tussen de Arabieren en het Westen neemt af. Dus richt het land zich in toemende mate op Afrika. De Euro-Afrikaanse top in Kairo markeert die verschuiving.

,,Een historische gebeurtenis.'' Zo kenschetsen de Egyptische media unaniem de Euro-Afrikaanse top in Kairo. Op zichzelf is deze retoriek weinig verrassend want in Egypte heet alles rond president Mubarak zo. Zijn bezoek aan Libanon eerder dit jaar, het bezoek aan Washington vorige week, zijn vierde termijn als president, allemaal historisch.

Maar ditmaal klopt het misschien een keer. Want duidelijker dan ooit tevoren markeert de Euro-Afrikaanse top een verschuivende oriëntatie in het buitenlandse beleid van Egypte, richting Afrika, weg van de Arabische wereld.

Het zal op het Egyptische ministerie van Buitenlandse Zaken in de aanloop tot de Kairo-top in ieder geval een stuk prettiger werken zijn geweest dan tijdens de voorbereidingen van Arabische of Euro-Mediterrane topconferenties. Die worden altijd al verziekt voor ze zijn begonnen doordat de Arabieren het onderling nooit eens worden over de positie van Irak, laat staan over de rol van Israel. Maar geen van deze twee splijtzwammen ligt in Afrika.

Een oriëntatie op Afrika gaat over meer dan een naar Midden-Oosterse begrippen onomstreden gastenlijst. Uiteindelijk draait het allemaal om de positie van Egypte na het vredesproces. Twintig jaar nadat het als eerste een verdrag sloot met Israel, `dreigt' nu de algemene vrede in het Midden-Oosten uit te breken, zo zien ze dat in Egypte. Daarmee staat het land op het punt zijn strategische belang voor de Verenigde Staten en Europa te verliezen, en te degraderen tot een tamelijk irrelevant ontwikkelingsland zonder noemenswaardige industrie of natuurlijke hulpbronnen.

Op dit moment ontvangt Egypte miljarden dollars per jaar steun uit Europa en de VS, als de facto beloning voor het vredesakkoord met Israel. Maar die dagen van voorspoed zijn geteld, bevestigt een hoge Europese diplomaat in Kairo. ,,Vijftig jaar lang hebben ze zich opgeworpen als schakel tussen het Westen en de Arabieren. Als dat met het Arabisch-Israelische conflict niet meer kan, moeten ze die rol in Afrika gaan spelen. Mubarak moet `vredestichter' blijven.''

Het aanhalen van de banden tussen Europa en Afrika en het daarin optreden als cruciale bemiddelaar, past geheel in dit beleid en dient nog een ander doel: loskomen van de VS. Egypte ziet zich in zijn regionale ambities bij iedere stap tegengewerkt door Israel, dat als militair en economisch dominante macht in het Midden-Oosten het meest van zijn westerbuur heeft te vrezen. In de Verenigde Staten is de manoeuvreerruimte van Egypte beperkt, door de enorme invloed daar van Israel. Europa staat traditiegetrouw dichter bij Afrika en de Arabische wereld, hoewel de Egyptenaren ook deze week de invloed van Israel voelden: een resolutie op de Euro-Afrikaanse top over een kernwapenvrij Midden-Oosten werd op initiatief van Israels belangrijkste Europese bondgenoten Nederland en Duitsland geblokkeerd. Israel is de enige kernmacht in het Midden-Oosten.

Muhammed El-Sayed Said van het Al-Ahram-centrum voor Strategische Studies in Kairo zegt: ,,Egypte streeft naar een multi-polaire wereld, in plaats van de dominantie van de VS. Europa zou die tweede pool moeten worden.'' Said ziet de Arabische wereld snel uiteen drijven tussen een westelijk, noord-Afrikaans deel, en een oostelijk deel. ,,Alles wijst erop dat de nieuwe generatie in Syrië bereid is onder de vleugels van Israel te kruipen, in ruil voor toegang tot de wereldeconomie en economische priviliges'', zegt Said. In dit scenario zou `Groot-Syrië', dat wil zeggen Jordanië, de Palestijnse gebieden, Libanon en Syrië, zich op termijn als vazallen van Israel opstellen, terwijl de rijke oliestaten in de Golf nog meer een eigen koers varen. ,,Dit is geen scenario, maar al volop aan de gang'', zegt Said. Hij wijst op de uitspraak van de Syrische minister van Buitenlandse Zaken, Farouk Shara, dat de Arabieren zich bij een definitieve vrede in het Midden-Oosten ,,zullen moeten afvragen of de Arabische identiteit uit meer bestaat dan verzet tegen het zionisme''.

Economisch heeft Egypte ten slotte eveneens veel te winnen in Afrika. Met het wegvallen van het Oostblok is het land een aantal markten met lage kwaliteitseisen en voordelige exporttarieven kwijtgeraakt. Afrika zou die plaats kunnen innemen. Vandaar dat Egypte de laatste jaren hard trekt aan COMESA, de overeenkomst die beoogt interne handelsbarrières op het Afrikaanse continent te slechten. ,,Men beseft hier dat een vrijhandelsovereenkomst met Europa op dit moment de krakkemikkige Egyptische industrie zal wegvagen'', aldus een diplomaat. ,,Veel beter dus om de Afrikaanse markt op te gaan.''

En de prijs? Volgens Said zal de politieke toenadering tot Afrika niet ten koste gaan van de culturele banden tussen de Arabische landen die ondanks alle verdeeldheid altijd heel hecht zijn gebleven. Evenmin verwacht hij dat Egypte door Europa zal worden gedwongen een opener en democratischer politiek bestel in te voeren, met meer respect voor de rechten van de mens. Said: ,,Dat hebben ze hier eerder gezien. Het regime weet dat Europa diep verdeeld is tussen hardliners en softliners, en dat je die altijd weer tegen elkaar kunt uitspelen. Tunesië is laatst toegelaten als partner tot het Euro-Mediterrane samenwerkingsverdrag. Dat land heeft een nog veel slechtere reputatie ten aanzien van de rechten van de mens dan Egypte. Wij tekenen over een paar weken ook dat verdrag. Misschien dat Mubarak bij de komende `verkiezingen' een paar procent meer oppositie in het parlement toelaat. Kunnen ze weer zeggen hoe pluralistisch ze zijn.''

    • Joris Luyendijk