Prehistorische vormgeving van vroege cybergeografen

Een goede grafiek, tabel of kaart vertelt vaak meer over een onderwerp dan een uitgebreide tekst. Ingewikkelde materie kan in één klap worden verduidelijkt aan de hand van een eenvoudig diagram. Maar grafieken of kaarten zijn ook misleidend. Vanwege hun wetenschappelijke karakter ben je geneigd te geloven dat de informatie betrouwbaar is, terwijl dat helemaal niet zo hoeft te zijn. Neem bijvoorbeeld de algemeen aanvaarde Mercatorprojectie, die de aardbol in een tweedimensionale vorm heeft gegoten. Omdat de kaart zo vaak gebruikt wordt, denk je dat de wereld er ook echt zo uitziet.

Hoe vertekend en vervormd de Mercatorkaart eigenlijk is, wordt duidelijk op de tentoonstelling InfoArcadia. Schie 2.0, een netwerk van stedenbouwkundigen en planologen, ontwikkelde een screensaver die door middel van een simpele ingreep de misleiding van de Mercatorprojectie ontmantelt. Door de aarde een kwartslag te draaien, zodat de Noordpool naar de evenaar verschuift, toont het bureau aan hoe schokkend de gevolgen van zo'n veranderd perspectief zijn. Omliggende continenten verschrompelen of dijen uit, afhankelijk van de positie die ze ten opzichte van het centrum innemen.

Voor InfoArcadia bogen twintig kunstenaars, wetenschappers, vormgevers, mediaspecialisten en planologen zich over de vraag hoe informatie vormgegeven kan worden. De tentoonstellingsruimte is omgebouwd tot een soort laboratorium, waar tussen zwarte wanden een batterij aan computers en videobeamers staat opgesteld. De bezoeker kan er naar hartelust surfen en browsen over websites en cd-roms.

Maar ook oude informatie-overdragers als gebruiksaanwijzingen en encyclopedieën komen aan bod. Volgens kunstenaar Jouke Kleerebezem, bedenker van de term InfoArcadia, bevinden we ons nu nog in de `Vroege Informatietijd', een tijd die gekenmerkt wordt door een ongekende bloei van oude media als tijdschriften en televisiezenders. Een veelgeprezen communicatiemiddel als het World Wide Web bereikte pas in 1993 de consument en staat dus feitelijk in de kinderschoenen.

Psycholoog Douwe Draaisma vraagt zich af of de euforie over nieuwe technologische ontwikkelingen wel zo gerechtvaardigd is. Hij laat een bewegend filmpje zien van een MRI-scan, waarbij krachtige magneetvelden en snelle computers een doorsnede van de hersenen geven. Deze technologie pretendeert uiterst natuurgetrouw te zijn. Maar, zegt Draaisma, dat vond Andreas Vesalius ook van zijn anatomische prenten van hersenen uit 1543. In beide gevallen gaat het om de weergave van een deel van het lichaam dat we niet direct kunnen waarnemen en dus moeten we maar aannemen dat de beelden die we voorgeschoteld krijgen juist zijn.

Een dergelijk probleem doet zich voor bij de kaarten die cybergeografen van het World Wide Web maken. Hoewel de mensheid deze nieuwe wereld zelf heeft gecreëerd, weet eigenlijk niemand zich er een voorstelling van te maken. De Engelsman Martin Dodge, wetenschapper op het gebied van de cybergeografie, heeft op zijn fascinerende website een groot aantal representaties van cyberspace verzameld. Het is grappig om te zien hoe de eerste kaarten van Internet, uit de periode dat het netwerk nog slechts uit vier knooppunten bestond, een bijna prehistorisch aanzien hebben. Al snel daarna breidt het aantal verbindingen zich uit als een spinnenweb rond de aarde. De kleurrijke kaarten laten zien hoe de Internetproviders in Amerika, Europa en Japan samengepakt zitten, terwijl grote delen van Afrika en Azië nog onontgonnen zijn.

Aan het mooiste project dat op InfoArcadia gepresenteerd wordt, is geen technisch snufje te pas gekomen. De Zwitser Arman Schulthess bouwde tussen 1951 en 1972 een omvangrijk encyclopedisch overzicht in het bos rond zijn huis, door duizenden verfdeksels en stukken karton vol te schrijven met informatie en die in de bomen te hangen. Op foto's is te zien hoe hij de diverse lemma's met draden thematisch aan elkaar verbond. Schulthess' levenswerk zou je kunnen opvatten als een vroege voorloper van de website, een informatiedrager die voortdurend uitgebreid kan worden en constant aan verandering onderhevig is. De draden knapten namelijk wel eens onder invloed van het weer, en de doorgroeiende bomen trokken netwerken uit hun verband. Een wandeling door zijn bos moet hetzelfde vrijblijvende en willekeurige karakter hebben gehad als een avondje surfen op Internet.

Tentoonstelling: InfoArcadia.T/m 22 april in Stroom hcbk, Spui 193-195, Den Haag. Di t/m za 12-17u.