Een verplichte oplossing

Een verschil van mening heeft soms een gerechtelijke procedure tot gevolg. Mediation is een alternatief: beide partijen werken aan een – vaak minder dure – oplossing.

Het is zomaar een casus waarop het familierecht moet worden toegepast, uit de alledaagse praktijk van een notariskantoor. Een gezin moet de nalatenschap verdelen van een boer. Eén ding staat al bij voorbaat vast: de beoogde opvolger is de zoon des huizes. Hij erft dus in feite de miljoenen guldens die het boerenbedrijf van zijn vader waard is, terwijl zijn zussen in principe genoegen moeten nemen met een paar duizend gulden. ,,Als notaris verzin jij de oplossing, waarbij je naar het meest haalbare zoekt volgens het familierecht'', zegt kandidaat-notaris mr. Janien A. Zomer. ,,Die oplossing kan in juridische zin juist zijn, maar de betrokkenen staan na afloop nog steeds ontevreden buiten. Er zijn dan ook wat jaren van onvrede gepasseerd voor de verdeling.''

Dat soort zaken is mr. Zomer tegengekomen als kandidaat-notaris. Als NMI Mediator – Zomer is de duizendste mediator in het register van het Nederlands Mediation Instituut (NMI) – kan de juriste de zaak anders oplossen als de betrokken partijen tenminste daaraan willen meewerken. `Een mediation is', aldus het NMI in Rotterdam, `alleen zinvol als de partijen de wil hebben samen uit het probleem te komen en als de deelnemers aan de besprekingen bevoegd zijn een oplossingsovereenkomst aan te gaan.' NMI-directeur, mr. Paul Walters, voegt daaraan toe: ,,Als je alleen een `ja/nee' antwoord wilt moet je niet naar een mediator gaan, maar een juridische procedure beginnen. Besef wel dat de rechter geschillen beslecht, maar dat daarmee het geschil niet per se is opgelost. Daarbij komt dat procedures zeker een jaar kunnen duren, waarmee het conflict blijft voortbestaan en dat kost geld. Als je advocaat een briefje naar de tegenpartij stuurt, is daarmee al een behoorlijk bedrag gemoeid. Je kunt in de sfeer van indirecte kosten al zoveel besparen als je een mediator inschakelt.''

Het uurhonorarium van een mediator ligt tussen de 250 en 350 gulden en is dus vergelijkbaar met het uurhonorarium van een niet al te dure advocaat of notaris. De winst zit vooral in de `tijdslijn' van mediation, die korter is dan een rechtsprocedure. De enorme werkdruk bij de rechtbanken kan ertoe leiden dat een zaak twee tot drie jaar aansleept, voor deze is afgehandeld. Een mediation duurt gemiddeld 10 tot 40 uur. ,,Hoe sneller je erbij bent, des te minder je tijd hoeft te investeren'', aldus NMI-voorzitter mr. Art C. van Tienhoven. ,,Daar kan de tijdsduur en de kosten beperkt blijven. De meeste kosten worden gemaakt als het conflict bijna onoplosbaar is. Zie het als een piramide met aan de brede onderkant het conflict, daarboven het formaliseren daarvan, dan het juridisch advies en vervolgens de rechter. Bij de kosten gaat het net omgekeerd. Die worden steeds groter.''

Op alle niveaus is een mediator in te schakelen, maar ook voor hem geldt dat hij meer tijd moet investeren naarmate de zaak complexer is geworden en dat wordt doorberekend. In de mediation praktijk geldt doorgaans dat de kosten in gelijke delen door de partijen worden gedragen en dat ze hun eigen kosten voor eigen rekening nemen. Dat is in juridische procedures wel anders. Daarin betalen de strijdende partijen `natuurlijk' in beginsel hun eigen advocaatkosten, maar moet de `verliezer' daar bovenop ook nog eens de kosten betalen waartoe de rechtbank hem veroordeeld. Deze kunnen oplopen tot duizenden guldens.

Zo bezien is mediation te verkiezen boven het aanspannen van een gerechtelijke procedure. Mr. Van Tienhoven: ,,De spelregels om het geschil via juridische lijnen op te lossen, zijn zodanig dat de positie van de cliënt kan worden gemarginaliseerd. De juridische gang leidt ook eerder tot verharding dan tot openmaking van het conflict. Bij mediation is de essentie dat de partijen die het conflict veroorzaken, ook de verplichting hebben het op te lossen. De mediator helpt de partijen om een eigen oplossing te vinden, maar stuurt deze niet aan.''

En dat lijkt de net aangetreden mediator Zomer nu zo lastig: ,,Vanuit mijn juridisch notariële achtergrond ben ik gewend de mensen te wijzen op de consequenties van hetgeen ze doen en de kostenaspecten daarvan. Als mediator mag je dat niet doen, maar moet je partijen zelf naar een oplossing laten zoeken. Je kunt ze wel verwijzen naar instanties, waar ze kunnen uitzoeken of de gekozen oplossing wel de beste in hun zaak is. In die zin ben je misschien wel een `wegwijzer'. Toen ik aan de opleiding tot mediator begon (tijdsduur basistraining drie maal twee dagen) had ik geen beeld van `dit is het nou'. Ik dacht dat het meer om de menselijke manier van oplossen van geschillen zou gaan en om de vraag `hoe ga je om met emoties'. Dat er nog zoveel tactiek en techniek bijkomt had ik niet verwacht.''

Die tactiek en techniek worden door een toenemend aantal professionele mediators toegepast in zakelijke en persoonlijke conflicten. Het NMI is de enige koepelorganisatie voor gekwalificeerde mediators. Daarnaast zijn er specifieke verenigingen, zoals de Vereniging van Advocaat - Scheidingsbemiddelaars (VAS), de Vereniging van Mediators in het Notariaat en de Vereniging van Mediators in de Gezondheidszorg. Onder de `NMI paraplu' zijn tien werkgroepen te vinden, die mediation bevorderen in de bouw, in milieu en ruimtelijke ordening, onderwijs en vervoer, transport en logistiek, om maar een paar disciplines te noemen. Deze sectoren wordt voorgehouden dat zeker 80 procent van alle mediations slaagt. Voor alle partijen geldt echter: wie er uiteindelijk samen niet uit komt, moet alsnog naar de rechter.