De val van Don Kohleone

Verbijsterd waren de Duitsers. Helmut Kohl, de kanselier van de eenheid, bleek een dorpse, corrupte provinciaal. Overmorgen wordt hij zeventig. Hij had zich die dag anders voorgesteld. Een gesprek met historicus Hans-Ulrich Wehler over de peetvader van de Duitse politiek.

Hoe raar het ook klinkt, Helmut Kohl heeft een beetje Italië naar Duitsland gebracht. De grote Europeaan ontpopte zich in eigen land als een provinciaal en een corrupt politicus. Hij hield er illegale rekeningen op na, hij had geheime geldschieters, en koffers vol met bankbiljetten werden voor hem bij de cdu-partijcentrale af-geleverd.

Kohl heeft het imago van Duitsland beschadigd en zijn partij in de diepste crisis van haar bestaan gestort. Hij is geen erevoorzitter van de cdu meer. Prestigieuze prijzen gaan aan zijn neus voorbij. Alle feesten voor zijn 70ste verjaardag, overmorgen, zijn afgezegd. De meeste van zijn politieke vrienden hebben hem verlaten. Eenzaam zit hij vrijwel dagelijks in zijn Berlijnse kantoor. Hij is immers nog altijd cdu-afgevaardigde in de Bondsdag, al willen steeds meer partijleden dat hij ook die functie neerlegt.

Na vier maanden van schandalen heeft Kohl bij zijn 'vrienden in het bedrijfsleven' een slordige zes miljoen d-mark ingezameld, ditmaal legaal, om het weer goed te maken. Helmut en Hannelore hebben zelfs de hypotheek op hun huis verhoogd om zelf een donatie van zeven ton te kunnen geven.

Nee, Helmut Kohl heeft zijn bijnaam Don Kohleone werkelijk verdiend, constateerde de Italiaanse krant Corriere della Sera. Niet alleen is Kohl een man van zijn woord gebleken, een 'Peetvader van de Omert...', die zijn zwijgplicht hoger plaatst dan de wet. Tegelijkertijd ontpopt hij zich als patriarch met verantwoordelijkheidsgevoel. Hij wil de cdu redden van het financiële bankroet waarin de partij door zijn eigen schuld terecht is gekomen.

'Het is bijna obsceen', zegt Hans-Ulrich Wehler (68), historicus aan de universiteit van Bielefeld. 'Kohl denkt dat hij de morele schade kan repareren door de materiële schade te verminderen. Natuur-lijk zorgt de echte mafiabaas ook voor de familie, en als een verloren zoon een nieuw huis nodig heeft, dan koopt hij dat. De cdu kan het geld goed gebruiken. Maar het is doorzichtig. Kohl wil dat iedereen weer van hem houdt en dat zijn reputatie wordt hersteld.' Maar bij de peetvader hoort ook de Omert..., de zwijgplicht. En Kohl kan niet bevatten dat hij met zijn maandenlange zwijgen de partij de vernieling in heeft geholpen, zegt Wehler. 'Hij wil niet onder ogen zien dat de werkelijke schade voor de cdu veel groter is.'

De camera's waren genadeloos

Wehler is gespecialiseerd in de Duitse geschiedenis van de negentiende en twintigste eeuw. Bismarck, het Duitse keizerrijk, de naoorlogse democratie en de Vergangenheitsbewältigung, de omgang met het verleden. Een rijzige man, gebruind, met vriendelijke ogen en achterovergekamd, wit haar. Zijn commentaar over het schandaal in de Duitse republiek is doorspekt met Amerikaans jargon, opgepikt op zijn talrijke gastcolleges in de Verenigde Staten - Harvard, Princeton, Stanford, Yale.

Tijd voor politieke talkshows heeft de professor doorgaans niet. Maar net als vele landgenoten zat ook Wehler de afgelopen maanden met stijgende verbazing aan de televisie gekluisterd, waar week in week uit de ene na de andere corrupte politicus zich moest verdedigen. 'Het was ontgoochelend', zegt hij in zijn woning op een steenworp afstand van de universiteit.

Genadeloos ontmaskerde de camera de beroemde representanten van de politieke klasse, of ze nu Kohl, Schäuble, Koch of Rau heetten. 'De uitvluchten, de rechtvaardigingen - het was net een voorspel tot een tribunaal.' De manier waarop de pers politici nu op de huid zit, is volgens Wehler volkomen nieuw in Duitsland. Sommige dingen vond hij ronduit stuitend, zoals de intensiteit waarmee een camera iemand urenlang registreert. Of de lichaams-taal van schuldigen en verdachten. 'De verandering in het gezicht van partijsecretaris Angela Merkel, toen ze eenmaal besloten had een kritische koers ten aanzien van Kohl te varen. Of de enorme verontwaardiging bij Kohl toen hij de eerste beschuldigingen in de Bondsdag ontkende.'

Genadeloos ook registreerden de camera's hoe de minister-president van Hessen, Roland Koch, wegkroop achter de microfoon toen hij toegaf dat hij gelogen had over de zwarte rekeningen in Zwitserland. 'Koch had tweevoudig bedrog gepleegd: tijdens een persconferentie zei hij van niets te weten, terwijl hij al van de affaire op de hoogte was, en hij had met deze wetenschap het jaarverslag van de cdu-Hessen gemanipuleerd. Als iemand dan achter een microfoon wegduikt, erkent een stommiteit te hebben begaan en toch door 97 procent van de aanwezigen op een partijcongres wordt gesteund, dat is toch ongelofelijk!'

De Duitsers zijn verbluft, verontwaardigd, verbijsterd. Kohl heeft alle codes gebroken. Wehler: 'De Duitsers zien dat een man die 16 jaar bondskanselier was een archaïsch erewoord boven de wet van het land stelt. Het is zonneklaar dat daarmee de ambtseed is geschonden, die Kohl in Bonn maar liefst vier keer heeft gezworen en daarvoor ook nog als minister-president van de deelstaat Rijnland-Palts. Dat schokt velen. En dat moet juridisch tot op de bodem worden uitgezocht. Ik zou het volkomen juist vinden als er bij Kohl huiszoeking wordt gedaan en de officier van justitie hem zou verhoren. Het recht moet zijn loop hebben en we moeten achterhalen wat er werkelijk is gebeurd.'

Dat Kohl halsstarrig blijft weigeren de namen van de donateurs te noemen, voedt de vermoedens dat het mogelijk om nog grotere sommen geld gaat, geld uit de zogenoemde Flick-affaire uit de jaren zeventig. Dat was het eerste grote naoorlogse corruptieschandaal, waarin bekend werd dat het Flick-concern en andere bedrijven de politieke partijen van honderden miljoenen aan zwart geld voor-zagen.

'De argwaan nam alleen maar toe toen bleek dat essentiële akten over de miljardeninvestering van het Franse Elf Aquitaine in Oost-Duitsland, waarbij ook smeergelden zouden zijn betaald, uit de Bondskanselarij zijn verdwenen. Dat is bijzonder verdacht. De publieke opwinding is volkomen begrijpelijk. Het onderzoek van justitie en de hoorzittingen van de parlementaire commissie zijn nog maar net begonnen. Wat komt er nog meer boven tafel? Waar kwam dat geld vandaan? Waren het smeergelden uit de wapenhandel? Heeft de vroegere Franse president Mitterrand Kohls verkiezingscampagne met 30 miljoen mark gesteund? Het is niet ondenkbaar, want Mitterrand had Kohl nodig als betrouwbare bondgenoot. Het moet allemaal worden opgehelderd.'

Ook Europa reageerde geschokt

De val van Kohl is diep. Een monument is in een paar maanden verpulverd. 'Dat komt omdat het verschil met zijn success story als kanselier van de Duitse hereniging zo groot is. Afgelopen herfst nog, bij de herdenking van de val van de Muur, tien jaar eerder, werd de kolos Kohl in Berlijn bejubeld, samen met George Bush en Michail Gorbatsjov. Kohls verdienste blijft dat het hem gelukt is gebruik te maken van een kort moment in de geschiedenis. De provinciaal Kohl heeft een starre wereldmacht als de Sovjet-Unie weten over te halen de hele imperiale veiligheidsring, die sinds 1945 bestond, prijs te geven. Luttele maanden later hadden de maarschalken rondom Gorbatsjov dat waarschijnlijk niet meer toegelaten en was er een staatsgreep gepleegd.

Daarna heeft Kohl de juiste koers gevaren. Hij heeft het nieuwe Duitsland stevig in Europa verankerd. Daarvoor moest hij aan Mitterrand de concessie doen de geliefde d-mark om te ruilen voor de euro. Een verstandige politiek, die getuigde van een vooruitziende blik. Dat oordeel blijft overeind voor iedere historicus die Kohls bondskanselierschap zal beschrijven.

Tegen deze achtergrond is de aftakeling van het monument-Kohl een schok voor de Europese partners, ook voor Nederland. Kohl was voor hen een betrouwbare Europeaan, die niet uit louter egoïsme vocht voor eigen belangen. Het was Kohls diepe overtuiging dat na de verschrikkelijke laatste wereldoorlog de toekomst van de Europese landen lag in verdere integratie. Voor een hele generatie van Nederlandse, Belgische, Franse, Italiaanse en Scandinavische politici was dat een enorme opluchting, die leidde tot een ontspanning in de betrekkingen. Kennelijk kun je met die Duitsers toch enigszins uit de voeten.'

En nu blijkt hij corrupt. In Amerika, zegt Wehler, was Kohl onmiddellijk tot corruptie-kanselier bestempeld. 'In Duitsland schrikt de pers nog voor die kwalificatie terug. De kloof tussen de soevereine Europa-politicus en de ordinaire, corrupte, provinciaalse politicus is te groot.'

In zijn 25-jarig voorzitterschap van de cdu heeft Kohl in zijn Heimat Rijnland-Palts al veel eerder geld uitgedeeld om de partij op koers te brengen. 'Omdat de partijwet alleen rekenschap eist over de laatste zes jaar, gaat het nu maar over enkele miljoenen aan illegale donaties. Als we verder terug zouden kijken, zouden hele andere bedragen aan het licht komen.'

spd-kanselier Gerhard Schroder mag graag een verband leggen tussen de affaire-Kohl en het afscheid van de zogenaamde katholieke republiek van Bonn. 'Ja, volgens hem is het tekenend dat er met het vertrek van de regering naar Berlijn louter financiële schandalen opduiken, die het einde van de Bonner republiek bevestigen. Dat lijkt me een dubieuze bewering. De meeste ontdekkingen waren toeval: de koffer met één miljoen van de wapenhandelaar Schreiber, de bevindingen van justitie in Augsburg. Corruptie is een bijproduct van een verkleefd systeem, waarin belangen van bedrijfsleven en politiek verstrengeld zijn geraakt. Na de oorlog hebben politieke partijen in Duitsland dankzij de grondwet en subsidiëring door de staat weer vaste grond onder de voeten gekregen. Maar door hun geprivilegieerde positie zijn ze zo machtig geworden dat het gevaar nu groot is dat politici bezwijken voor de verleiding ook illegale middelen in te zetten. Of het nu de cdu in Beieren betreft met de zogenaamde Amigo-affaire, de cdu na 16 jaar Kohl of de rode belangenverstrengeling in het Roergebied, waar de spd vliegtuigen van een bank gebruikt voor partijbijeenkomsten of vakanties alsof het een particuliere vliegvereniging is.'

Bismarck heeft ook journalisten omgekocht

Er is overigens volgens Wehler niks nieuws onder de zon. Konrad Adenauer en Otto von Bismarck hadden al geheime fondsen. 'Kohl vergelijkt zich graag met Bismarck, omdat die de eerste was die het Duitse rijk verenigde. Bismarck had deels de beschikking over het vermogen van de koningen van Hannover. Toen de Pruisen Hannover annexeerden, na 1866, heeft Bismarck dat geld gewoon in beslag genomen en gebruikt om de Beierse koning om te kopen, zodat hij met de eenwording zou instemmen. Bismarck heeft ook journalisten omgekocht, en hij heeft zelfs geprobeerd Karl Marx met een royaal aanbod uit Londen terug te halen om voor hem als publicist/journalist te werken, maar die bedankte voor de eer.'

Wehler noemt het met geld kopen van politieke loyaliteit heel provinciaal. 'Daarom is de financiering van partijen in de naoorlogse Duitse democratie aan strenge regels gebonden. Ik wil Pruisische deugden als spaarzaamheid niet ophemelen, maar een moderne staat kan niet zonder bepaalde principes als handhaving van de rechtsstaat en ordelijk ambtelijk bestuur. Anders ontstaan mafiose structuren. Daar begint het nu al op te lijken met die illegale rekeningen in Liechtenstein en Zwitserland. Dat is je reinste witwasserij. Maar er is geen enkele garantie dat zulke praktijken niet in de Berlijnse republiek zullen opduiken. Kijk naar die geweldige bouwprojecten, het enorme gemarchandeer rondom de uitbreiding van vliegveld Schönefeld. Er zijn beslist politici die weten wat daarbij is misgelopen.'

Misschien zijn de partijen in het naoorlogse Duitsland te sterk geworden. Tal van maatschappelijke instellingen komt men in Duitsland alleen binnen met een partijboekje. Daar zit wat in, vindt Wehler. 'De macht van de partijen houdt verband met de enorme crisis in de democratie die het nationaal-socialisme en fascisme hebben veroorzaakt. Na de oorlog beloofden de politieke partijen met een schone lei te beginnen en kregen ze tal van privileges. Bij de media, op de universiteiten, in de ziekenhuizen kregen ze via de bestuursorganen een grote vinger in de pap. Dat is ook in Frankrijk en Italië gebeurd. In Oostenrijk hebben veel jongeren hun stem nu aan Haider gegeven uit ergernis over deze situatie.'

De politieke partijen pretenderen ook dat de lange periode van hoogconjunctuur na de oorlog, het Wirtschaftswunder, hun verdienste is. 'Dat klopt voor een deel, want de liberalisering van de economie was een verdienste van Ludwig Erhard, minister van Economische Zaken bij Adenauer. Daarom beschouwt de normale kiezer partijen nog altijd als garantie voor welvaart. Maar de overdadige invloed van partijen moet zonder meer worden beperkt. Ruimte voor meer Burgerinitiative op gemeentelijk niveau, plebiscieten over regionale kwesties, verzwakking van het benoemingsrecht door partijen; alles staat nu ter discussie.'

Haider is in Duitsland uitgesloten

In Duitsland is wel de vrees geuit dat een verzwakking van de cdu tot een Duitse Haider kan leiden. Daar gelooft Wehler niet in. 'Ik zie de cdu niet uit elkaar vallen. Daarvoor is de basis van de partij in het burgerlijke midden te stabiel. Bij de recente verkiezingen in Sleeswijk-Holstein is gebleken dat de kiezers de cdu niet in de steek laten. Het verlies bleef beperkt. De Beierse cdu heeft ondanks de crisis helemaal geen belang bij het opzeggen van de samenwerking met de zusterpartij. Een Haider in de Duitse politiek acht ik vrijwel uitgesloten. Oostenrijk heeft zijn eigen verleden altijd ontweken. Dat is in Duitsland anders. De animositeit in Oostenrijk tegen buitenlanders dateert van de dubbelmonarchie. Oostenrijk/Hongarije was eigenlijk de eerste multiculturele staat in Europa voor de Eerste Wereldoorlog. Er was een grote stroom van Serviërs, Hongaren en gallicische joden naar Wenen, en dat stuitte op bittere afwijzing. Dit nationaliteitenconflict ligt ten grondslag aan het ontstaan van de eerste nationaal-socialistische partij in Bohemen, niet in München.

'In Oostenrijk bestaat nog altijd een hele laag van rechts-radicalen, antisemieten en slavenhaters. De Oostenrijkers hebben de Anschluss met Hitlers Duitsland dan ook bejubeld; liefst tweederde van het ss-kader bestond uit Oostenrijkers, zoals Eichmann en Globotsnik. Een kwart van de Oostenrijkse kiezers wortelt nog in dit verleden. Dat zijn de mensen tegen wie Haider zegt dat de Waffen-ss dapper was en Hitlers werkgelegenheidspolitiek toch heel effectief.'

Iets vergelijkbaars bestaat volgens Wehler in Duitsland niet. 'Ook hier is een lunatic fringe, die stemt op de rechts-radicale dvu of Republikaner, maar die groep is klein. West-Duitsers hebben werkelijk moeite gedaan de confrontatie met het verleden aan te gaan. Dat is een van de grote verworvenheden van de oude Bondsrepubliek. Volkeren houden er in het algemeen niet van hun eigen misdaden te erkennen, denk maar aan Nederland en Indonesië.'

Ik bespeur leedvermaak bij Fransen en Italianen

Na de oorlog werden er aan de Duitse democratie begrijpelijkerwijs hoge eisen gesteld. De affaire-Kohl is dus een gevoelige deuk in dat imago. 'Ik bespeur bij Italianen en Fransen enig plezier: nu hebben jullie eindelijk hetzelfde fenomeen als wij. Kan zijn, maar ik vind het een betreurenswaardige vorm van normalisering. Duitse politici blijken net zo corrumpeerbaar als politici in andere landen. Maar het mag dan crisis zijn, het is geen crisis van de democratie. Een van de positieve kenmerken van de democratie is dat ze eigen fouten op vreedzame wijze kan corrigeren. Voor een democratie is van beslissende betekenis hoe met corruptie wordt omgegaan. Worden fouten - zoals onder een dictatuur - onder het tapijt geschoven, durft niemand iets te ondernemen en begint het 'grote zwijgen'? Of wordt een affaire agressief opgehelderd. De journalistiek, het on-gestoorde onderzoek van de officieren van justitie in Augsburg, Bonn en Düsseldorf wijzen erop dat het systeem in staat is fouten te corrigeren. Justitie is door niemand teruggefloten. Als het lukt met deze corruptieschandalen af te rekenen, bewijst dat dat de democratie springlevend is. Dat zag je ook bij grote crises zoals Watergate in Amerika, of de Flick-affaire, waarbij de politiek vergeefs probeerde de persvrijheid in te dammen. Het is de catharsis van de oude Grieken, een reiniging waar het systeem sterker uit tevoorschijn komt.'

Ondanks zijn smadelijke afgang zal Kohl in de geschiedenisboeken belanden als groot Europeaan en als kanselier van de Duitse hereniging, dat is Wehlers stellige overtuiging. 'Maar binnenslands zal hij toch vooral herinnerd worden als een provinciaals, corrupt politicus, die zijn eigen partij in grote problemen stortte. Voor de CDU kan de crisis een sprong voorwaarts zijn. Als de partij het aandurft met het macho-tijdperk van Kohl te breken en volgende week op het partijcongres een jonge vrouw als Angela Merkel tot voorzitter benoemt, is dat een grote stap vooruit. Kiest de cdu voor deze dappere Oost-Duitse, die in de opheldering van de zwartgeldaffaire Zivilcourage heeft getoond, dan bewijst de partij dat ze werkelijk een nieuw begin wil maken. Dat is essentieel om de geloofwaardigheid bij teleurgestelde kiezers terug te winnen. Voor de belangrijke verkiezingen in de deelstaat Noordrijn-Westfalen, op 14 mei, is zo'n besluit een belangrijk signaal. Met het duo Merkel als voorzitter en Friedrich Merz als fractieleider kan een nieuwe generatie het conservatisme bij de cdu een modern, liberaler gezicht geven. Dan kan de Kohl-affaire de weg vrijmaken voor een veelbelovende vernieuwing van de partij.'