Kindermoordenaar op zee

Twee versies van Benjamin Brittens opera over de meedogenloze visser Peter Grimes worden dit jaar in ons land opgevoerd. Wat is de achtergrond van dit visserdrama?

De componist Benjamin Britten en zijn vriend Peter Pears gingen in 1947 wonen in het Oost-Engelse kustplaatsje Aldeburgh benoorden Harwich. Het was de locatie van Brittens opera Peter Grimes, een rauwe tragedie die twee jaar eerder met Pears in de titelrol een onverwacht succes was. Tevoren waren er de wildste geruchten over het verhaal van de opera, waarin het zou gaan om sadisme en kindermisbruik. De componist van Peter Grimes en de vertolker van het personage Peter Grimes – een bruut en een kindermoordenaar – vereenzelvigden zich in hun persoonlijk leven zoveel mogelijk met het desolate decor van de opera die hen beiden vlak na de oorlog definitief beroemd maakte. Aldeburgh was de geboorteplaats van George Crabbe, de dichter van de lange ballade over de visser Peter Grimes. Het huis van Britten en Pears, dat op de Noordzee uitkeek, lag aan Crabbe Street.

George Crabbe beschreef Aldeburgh in 1810 in The Borough (De Gemeente). Het is een enorme gedichtencyclus, verdeeld in 24 `brieven'. Ze geven een gedetailleerde beschrijving van Aldeburgh: de kerk, de dominee, het ziekenhuis, de gevangenis, de scholen, de beroepen van de inwoners, hun vermaak in cafés, de gegoede inwoners, de armen, hun povere huizen. En er zijn portretten van Aldeburghers, zoals de afschuwwekkende Peter Grimes. Hij veroorzaakte op zijn schip de dood van drie kinderen, wier geesten hem achtervolgen. Aan Grimes wijdde Crabbe 375 versregels.

Voor hun verhuizing naar Crabbe Street woonden Britten en Pears in de Old Mill in Snape, enkele kilometers verderop. Daar was de opera Peter Grimes ontstaan, in het schaars bevolkte lage landschap met kreken, moerassen en rietlanden waarmee het vredige Suffolk aan de modderige monding van de Alde geleidelijk overgaat in de dreigende zee. Al ligt de kerk van Aldeburgh wat hoger, de lagere delen van Aldeburgh zijn deels verdwenen in het water, ook het geboortehuis van Crabbe.

Een artikel van E. M. Forster over Crabbe in het BBC-blad The Listener bracht Britten in 1941 op het idee een opera te schrijven over Peter Grimes. ,,Het grootste deel van mijn leven heb ik aan zee doorgebracht. Het huis van mijn ouders in Lowestoft [ten noorden van Aldeburgh, KJ] keek uit op de zee en ik maakte in mijn jeugd talloze stormen mee die soms schepen naar onze kust dreven en hele stukken rots losrukten. Bij het componeren van Peter Grimes heb ik de hardheid willen uitdrukken van de strijd van mannen en vrouwen die afhankelijk zijn van de zee, hoewel het moeilijk is een zo universeel onderwerp in een theaterwerk te behandelen.'

In Peter Grimes vormen de stormen en gevaren van de zee echter slechts voor een deel het decor voor een conflict tussen Peter Grimes en de inwoners van Aldeburgh. De strijd tegen de zee heeft hen gehard en voorzien van onwrikbare overtuigingen. Grimes staat aan het begin van de opera terecht voor de dood van zijn boothulp, een weesjongen die van dorst omkwam toen Grimes op zee uit de koers raakte. Tegen de zin van zijn dorpsgenoten wordt hij vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs, al mag hij nooit meer een jonge jongen in dienst nemen. Maar opnieuw neemt hij een weesjongen in huis en ook hij komt om op de zee, waarheen Grimes vlucht voor de wraak van de Aldeburghers, zijn dood tegemoet.

Woyzeck

Brittens Peter Grimes is een onverzettelijk man, een maatschappelijke misfit. Bij Crabbe is hij het opstandige kind van liefdevolle ouders, dat in dronkenschap huilt om de dood van zijn vader. Grimes heeft zichzelf buiten de samenleving geplaatst en hij is een uitgestotene, al wil hij, als hij eenmaal rijk is en zichzelf heeft bewezen, trouwen met de onderwijzeres Ellen Orford.

De persoonlijkheid van Grimes lijkt sterk op die van Woyzeck. Ook Woyzeck, de hoofdfiguur in Georg Büchners gelijknamige toneelstuk uit 1837, weet zich geen vaste plaats in de maatschappij te verwerven en hij doodt Marie, de moeder van zijn kind. Grimes en Woyzeck brachten het beiden tot de titelpersonage in een opera. Alban Berg voltooide in 1920 de opera Wozzeck, waarvan Britten in de jaren '30 via de radio een uitvoering hoorde die grote indruk op hem maakte. Hij wilde bij Berg gaan studeren, maar zijn ouders vonden diens seriële muziek `immoreel'.

De figuren van Grimes en Woyzeck stammen beide uit de vroege 19de eeuw, toen Crabbe en Büchner met hun sociale engagement en hun fel-realistische literatuur uitzonderingen waren in de tijd van de romantiek met dichters als Shelley, Keats en Wordsworth. Crabbe en Büchner waren de voorlopers van Dickens, Hugo, Multatuli en Dostojevski. Ook Heijermans hoort thuis in deze rij, met zijn toneelstuk Op hoop van zegen over de misère van de visserij. Crabbe en Heijermans zijn beide aanklagers van kinderexploitatie onder levensgevaarlijke omstandigheden. Bij Crabbe laten drie leerjongens in dienst van Grimes het leven, de kinderen van Kniertje komen om op dezelfde Noordzee.

De opera's Wozzeck en Peter Grimes stammen beide uit een tijd met een obsessie voor de schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen tussen samenleving en enkeling, tussen elite en massa, tussen massa en individu, tussen staat en burger, tussen sovjet-systeem en arbeider, tussen uitbuiters en proletariërs, tussen kapitalisten en verworpenen der aarde. De linkse pacifist Britten trok net als Berg partij voor het individu, voor de kleine man die het slachtoffer wordt van sociale en economische verhoudingen in de maatschappij.

Weeklagen

In de opera Peter Grimes zijn Britten en zijn librettist Montagu Slater minder hard over hun titelpersonage dan Crabbe in zijn gedicht. In de opera sterven er niet drie jongens, maar twee. Grimes is niet langer een immorele sadist, maar een schuldig slachtoffer van zijn asociale levenshouding. Grimes beseft ten volle het door hem aangerichte leed wanneer hij voorgoed de zee opgaat om er te sterven, weg van Aldeburgh. ,,Welke haven biedt vrede, ver van de getijden, ver van de storm? Welke haven kan verschrikkingen en tragedies omarmen?'

Grimes wordt dan ook gezongen door een tenor en niet, zoals men bij een meedogenloze vissersman zou verwachten, door een ruige bariton of een zware bas. Grimes' hoge tenorzang maakt hem kwetsbaar, maakt zijn lijden hoorbaar, doet zijn weeklagen vervluchtigen in windvlagen, waardoor zijn leed één wordt met de onmenselijk hardvochtige natuur.

Grimes' medemensen, zijn tegenstanders op het toneel, hebben daarvoor geen oor. Maar tegenover het publiek toont het zijn hulpeloosheid en nuanceert het zijn brute personage zó, dat na zijn eenzame zelfgekozen dood op zee het Londense premièrepubliek in 1945 een halve minuut volkomen stil bleef, alvorens te applaudisseren. Montagu Slater, Benjamin Britten en Peter Pears hadden de onmens Peter Grimes herschapen tot een mens voor wie men medelijden kan voelen.

Al hield E.M. Forster van Crabbe ,,met zijn wrangheid, zijn stekelige humor, zijn eerlijkheid', hij velde uiteindelijk een negatief oordeel over Crabbe, die hij gebrek aan een warm hart en solidariteit verweet. ,,Hij groeide op onder arme mensen en werd hun dichter genoemd. Maar hij hield niet van de armen.(...) Hij ontsnapte uit Aldeburgh zodra hij kon. Zijn lot verbeterde, hij werd predikant, trouwde goed en eindigde zijn leven in een comfortabele pastorie in het westen van het land.'

Het lijkt wel of Britten en Pears dat hebben willen goedmaken. Zij vestigden zich in Aldeburgh, eerst in een huis met zicht op de zee waar Peter Grimes het leven liet, later in Red House, iets landinwaarts gelegen. Ze stichtten er in 1948 hun Aldeburgh Festival, waarvoor ze een concertzaal bouwden, die afbrandde en vervolgens weer werd opgebouwd. Britten en Pears stierven beiden ook in Aldeburgh. Ze werden begraven bij de kerk, waar ook de graven zijn van de ouders van George Crabbe.

`Peter Grimes' door de Nationale Reisopera o.l.v. Ed Spanjaard; regie: Monique Wagenmakers. Tournee: 31/3 t/m 7/5. Inl.: (053) 4788500.

`Peter Grimes' door de Nederlandse Opera o.l.v. Edo de Waart; regie: Francesca Zambello. 3 t/m 29/12 Muziektheater Amsterdam.