Iedereen stort zich op meevallers

Vrijwel alle posities zijn ingenomen. Het kabinet heeft de extra miljarden geteld en het verdelen van het geld kan beginnen.

Iedereen ruikt geld. Leraren voeren actie in de Bijlmer. Onderwijsbonden mobiliseren hun achterban via Internet. Verloskundigen trekken op naar het Binnenhof. Burgemeesters en wethouders zitten klaar om miljarden extra te `vangen' voor wegen, tunnels en sneltrams. Personeel in het openbaar vervoer verlangt meer geld voor veiligheid.

En zij niet alleen. De ministers van Kok-II hebben allen hun wensenlijsten op tafel gelegd bij collega Zalm. Wat blijkt? De departementen claimen samen vijf à zes maal zoveel als de minister van Financiën beschikbaar zegt te hebben.

Het is onderdeel van het normale politieke spel van vragen en bieden, dat hoort bij het opstellen van een nieuwe rijksbegroting. Maar dit voorjaar wordt het spel met nóg meer inzet gespeeld. Er is meer geld te verdelen, veel meer geld. En het regeerakkoord biedt veel minder houvast bij het verdelen van alle extra miljarden.

De grootste claim van departementen is ingediend door minister Hermans (Onderwijs). Hij vraagt 2 miljard extra voor dit jaar en telkens een half miljard daar bovenop voor 2001 en 2002. Hermans wil dit onder meer uitgeven aan salarisverbetering, het aannemen van onderwijs-assistenten om bevoegde leraren te ontlasten en aan computers op scholen. Vooral voor deze laatste wens heeft Hermans sterke troeven in handen. Materiële investeringen zijn eenvoudiger te doen dan personele, bij toenemende krapte op de arbeidsmarkt. Bovendien heeft Hermans een extra steun in de rug gekregen van de Europese top in Lissabon, waar afgelopen weekeinde is uitgesproken dat de computervoorzieningen op scholen in de Unie volgend jaar `up to date' moeten worden gebracht.

Als minister Zalm alle wensen van partijgenoot Hermans zou honeren, dan is hij ineens vrijwel alle extra miljarden kwijt. In de berekeningen van Financiën gaat het – gecorrigeerd naar inflatie en loonstijging – om `uitgavenmeevallers' van tweemaal 3 miljard (2000 en 2001) plus 2 miljard (2002).

Minister Hermans zal in het kabinet niet alleen oplopen tegen minister Zalm, maar even zo goed tegen zijn collega-bewindslieden. Minister Borst claimt naar verluidt alleen al voor dit jaar 2 à 3 miljard extra, onder meer voor salarissen en voor kostenoverschrijding bij medicijngebruik. Minister Pronk wil een miljard extra voor milieumaatregelen, stadsvernieuwing en landelijke gebieden. Collega Korthals vraagt een half miljard voor de rechterlijke macht en justitiële gebouwen. Enzovoorts.

Bovenop deze `strijd' in het kabinet komt de wedloop om de miljarden in en tussen de coalitiefracties in de Tweede Kamer. De fractie van D66 heeft half februari een eigen wensenlijst op tafel gelegd die uitkomt op 4,5 miljard structureel extra vanaf 2001 en eenmalige extra investeringen van 4 miljard. Dat is beduidend meer dan Zalm biedt. De D66-fractie popelt om in de Kamer het debat rechtstreeks aan te gaan met het kabinet en de coalitiefracties. ,,We staan op een bijzonder moment in deze regeerperiode'', zegt financieel specialist Bakker. ,,We hebben voor het eerst sinds een kwart eeuw een begrotingsoverschot, de economische groei ligt veel hoger dan geraamd.'' Bakker meent dat de coalitiepartners PvdA en VVD ,,de kaarten veel te dicht tegen de borst houden''. Hij signaleert ,,volop verwachtingen en discussie in de samenleving, maar de PvdA en de VVD willen vooral praten in de beslotenheid van het kabinet.''

De VVD legt zich neer bij de ruimte die minister Zalm biedt, zolang het rigide begrotingsbeleid van gescheiden uitgaven en inkomsten maar in tact blijft. Fractiespecialist Van Beek noemt het ,,begrijpelijk'' dat zijn partijgenoot minister Hermans ,,hoog inzet''. Maar, zo stelt Van Beek, ,,uiteindelijk moet ook worden aangetoond dat die geclaimde miljarden daadwerkelijk kunnen worden uitgegeven. Als je het praktisch benadert, dalen die bedragen vanzelf wel tot realistische proporties.''

De PvdA-fractie komt volgende week dinsdag met een uitvoerig plan voor `intelligent investeren'. De PvdA claimt het meest, maar opereert het voorzichtigst. Miljarden binnenhalen gaat eenvoudiger via de beslotenheid van het Torentje van premier Kok dan via het openbare debat.