Hortense in Haarlem

Lodewijk Napoleon, de eerste koning van Holland (1806-1810), speelt in de vaderlandse geschiedenisboeken nauwelijks een rol. Ten onrechte, vindt de Baarnse historica Thera Coppens, want de koning was gefascineerd door Holland en hij wist zich in korte tijd geliefd te maken bij de bevolking. Dat gold niet voor zijn echtgenote, koningin Hortense. Zij verbleef in de vier jaar van het koningschap in totaal maar acht maanden in Holland.

De toevallige ontdekking van een cd met droevig klinkende liederen, gecomponeerd door la reine Hortense, fascineerde Coppens zo dat ze alle literatuur over het koningspaar ging napluizen. Ze vond zoveel aanknopingspunten in memoires en correspondentie dat Coppens besloot een historische dagtocht te organiseren met als thema `Hortense in Haarlem'. De boottocht over het Spaarne, de bezoeken aan historische plekken en de muziek van Hortense, moeten de deelnemers in de sfeer brengen van 1806.

De ontvangst begint met een lezing over Lodewijk en Hortense in het stadhuis in Haarlem. Een decor dat past bij het thema, want Lodewijk hield van Haarlem en hij genoot van het buitenleven op zijn landhuis in de Haarlemmerhout.

Hortense was de dochter van Joséphine de Beauharnais uit een buitenechtelijke relatie. Echtgenoot De Beauharnais stuurde Joséphine met kind terug naar haar ouders op het eiland Martinique, waar ze een paar jaar verbleef. Terug in Parijs was ze een geziene verschijning in de Franse salons en ze kon in weelde leven dankzij de royale toelages van een paar rijke minnaars. Haar dochter Hortense werd onderwezen op het internaat van mevrouw Campan, de vroegere lerares van Marie Antoinette.

In 1796 trouwde Joséphine met Napoleon Bonaparte, aanvankelijk tot afgrijzen van Hortense die, zo blijkt uit haar brieven, de Bonapartes maar ongeciviliseerd vond. Josephine raakte niet in verwachting, en ze vreesde dat Napoleon haar zou verlaten om een opvolger te verwekken bij een andere vrouw. In het machtsspel over de beoogde opvolging werden Lodewijk en Hortense door hun naaste omgeving onder druk gezet. Ze moesten met elkaar trouwen, ook al hadden ze herhaaldelijk laten weten daarvoor niets te voelen. Uiteindelijk zwichtte Hortense onder de morele chantage van secretaris Bourienne, die haar opdroeg haar moeder te steunen. In 1802 trouwden Lodewijk en Hortense en in 1803 werd een eerste zoontje geboren, Napoleon Charles.

Drie jaar later wees keizer NapoleonI zijn jongere broer Lodewijk aan als koning van Holland. In juni werd een plechtige intocht gehouden en het echtpaar ging voorlopig in Huis Ten Bosch wonen. De kloof tussen de twee werd steeds groter. Hortense klaagde over de saaiheid aan het hof en het slechte comfort in het paleis.

Wat ze van Holland dacht, blijkt uit een observatie die zij stuurt aan een vriendin: ,,Wil je weten hoe Holland eruitziet? Ik zal het je schrijven: modderige vlakten, symmetrisch, met kanalen doorsneden, die strepen van zwart water zijn. Onder een koude zon staan treurwilgen te rillen of slapen in een vale schaduw. De wolken zijn er dondergrijs en hangen er laag. Het licht is er bleek en niet in staat om aan een enkele wolk het kleinste zilveren randje te tekenen.''

Lodewijk stelde zich heel anders op, hij leerde Nederlands, reisde per koets het hele land door en stopte onderweg om te praten met boeren en burgers. De bevolking raakte onder de indruk van zijn innemendheid. Later zou hij zijn herinneringen noteren in Marie, les peines de l'amour, ou les Hollandaises (1808).

Lodewijk stelde het belang van Holland boven dat van Frankrijk, wat hem regelmatig botsingen met zijn broer opleverde. Hij liet maatregelen nemen ter verbeteringen van de gezondheidszorg, onder meer door een artsexamen verplicht te stellen en riep de mensen op niet langer het water direct uit de sloten te drinken. Om de kunst bij de `het volk' te brengen, stelde hij de zalen van Het Koninklijk Paleis op de Dam open voor het publiek.

Nadat Napoleon zijn `ongehoorzame broer' het koningschap had ontnomen, deed het echtpaar geen moeite meer de schijn van hun huwelijk op te houden. Na verbanning van de Bonapartes woonde Hortense met haar minnaar en hun zoontje in Zwitserland. Op haar sterfbed schreef ze nog wel aan Lodewijk dat het haar speet dat ze hem niet gelukkig had kunnen maken. Lodewijk gaf geen krimp, het enige dat hem nog na aan het hart lag was de teruggave van zijn geliefde Paviljoen Welgelegen in Haarlem, waarover hij in 1820 tevergeefs onderhandelde.

Hortense in Haarlem, 12/4, 19/4 en 25/4. Ontvangst in stadhuis Haarlem, wandeling, boottocht, lunch Groenendaal, bezoek Teylersmuseum. Historisch Toerisme Bureau, Tromplaan 7a, 3742 AA Baarn, Inl ma en do mi 035-5422091, email thera.coppens@wordonline.nl