Fjodor Koezmins terechte angst

Een nieuwe president, een `nieuwe tijd'. Vanaf nu heerst in de Russische `democratie' volgens Poetin de `dictatuur van de wet'. Het troebele anarcho-kapitalisme van Jeltsin zal plaatsmaken voor ordelijk staatskapitalisme. Volgens Hubert Smeets zal de trap niet van bovenaf worden schoongeveegd.

Een paar dagen voor de presidentsverkiezingen van afgelopen zondag kwam Fjodor Koezmin pas rond twee uur 's nachts thuis. Zijn vrouw had hij daarover 's middags al geïnformeerd. Toch was ze bloednerveus.

Koezmin is een zakenman van middelbare leeftijd die zijn carrière is begonnen als `rode directeur' bij een staatsbedrijf in de provincie. Nu leidt hij, met een kennis, een investeringsmaatschappij in Moskou. Koezmin doet de financiële transacties, zijn compagnon de oliehandel. Sinds de monetaire crisis van augustus 1998 is het niet meer alle dagen feest.

Vorige week doemde pas echt een boze droom op, toen om vijf uur ineens vijftien zwaarbewapende `speciale eenheden' (OMON) van de binnenlandse strijdkrachten het kantoor bestormden. Ze droegen geen bivakmutsen. Maar daarmee was ook alles gezegd. De formele reden was een onderzoek naar een verdachte auto die jaren geleden op het adres van de firma van Koezmin geregistreerd stond. Voor de huiszoeking hadden ze een justitieel bevel uit 1997 uit een bureaulade opgediept. De feitelijke reden was volgens Koezmin het conflict tussen zijn partner en de Buitenlandse Industriebank, de vierde van Rusland.

Elke bank beschikt, via smeergeld, over een of meer afdelingen van het parket. Onderling houden de grote jongens elkaar zo in evenwicht. Aan de vooravond van de verkiezingen achtte de Buitenlandse Industriebank de tijd rijp om af te rekenen met die lastige partner van Koezmin. De OMON kweet zich nauwgezet van deze taak. Alle verdiepingen werden tot de naad uitgekamd. Er werd niets gevonden. Totdat een paar agenten na middernacht in de kelder ging zoeken. ,,Hoera, gevonden'', hoorde Koezmin. In een prullenbak was een Makarov-pistool aangetroffen, voor een Russische zakenman net zo'n vanzelfsprekend instrument als een laptop voor een Hollandse. Nadat er proces-verbaal was opgemaakt, mocht Koezmin naar huis. Hij verwacht niet dat hij achter de tralies zal verdwijnen de rechterlijke macht is ook te koop maar hij rekent er niet op dat zijn geblokkeerde bankrekeningen binnenkort weer beschikbaar zullen zijn. In december had Koezmin voor de Doema nog vol vertrouwen gestemd op de `jongelui' van de Unie van Rechtse Krachten, de nieuwe partij van privatiseerder Anatoli Tsjoebais, die aanstormend president Poetin op de liberale flank moest dekken. Drie maanden later vraagt Koezmin zich af of de `nieuwe tijd' zich misschien niet tegen hem zal keren.

Hij is niet de enige. Riep de spectaculaire doorbraak van Poetins frontorganisatie Eenheid en de Unie van Rechtse Krachten eind vorig jaar enthousiasme op omdat Rusland voor een rechtse centrumkoers leek te kiezen, nu rijzen er twijfels over de intenties van dezelfde conservatieve centristen.

Wat is er in een kwartaal gebeurd? Weinig. Op de keper beschouwd is vooral de naïviteit van de jonge democratische gezindheid in Rusland op de proef gesteld en het veel oudere cynisme gevoed. Dat heeft niet alleen te maken met de erfenis van Jeltsin, maar ook met de wijze waarop Poetin president is kunnen worden.

Meteen na zijn aantreden in augustus 1999 werd duidelijk dat er weinig middelen zouden worden geschuwd. De `antiterroristische campagne' in de noordelijke Kaukasus, uitgemond in een oorlog die (nog) niet tot pacificatie heeft geleid, werd gebaseerd op een reeks bomaanslagen in Moskou. Wie daarvoor verantwoordelijk waren, is duister. Min of meer oppositionele media in Rusland beginnen voorzichtig vraagtekens te plaatsen. De goegemeente heeft daaraan echter geen boodschap. De oorlog om Tsjetsjenië is een `rechtvaardige' revanche voor de vernedering in de vorige. Poetin heeft dit sentiment gekapitaliseerd. Daarna is het Kremlin doorgestoomd. Dankzij het voortijdige vertrek van Jeltsin kon het alles in stelling brengen. De geheime diensten (Poetins eigen FSB voorop) heroverden het initiatief. Bivakmutsen werden iets om trots op te zijn. De krijgsmacht drong zich naar voren en werd toegezongen door ooit semi-dissidente rockgroepen als Masjina Vremenni (Tijdmachine). De regionale gouverneurs gingen een voor een overstag, uit angst de (financiële) steun van het centrum te verliezen. En de twee staatskanalen van de televisie deden van alles keurig verslag.

Sinds zondag is er geen weg meer terug. De vraag is dus aan de orde in welke mate Poetin een man `in his own right' is. ,,Moeilijk te zeggen'', is daarop het Russische standaardantwoord. Maar Poetin staat hoe dan ook niet op zichzelf. Er zijn voldoende indicaties om een beeld te scheppen van de belangen die hij personifieert. Poetin heeft voor de verkiezingen gezegd dat gewone zakenlui, puissant of gewoon rijk, niets te vrezen hebben. `Oligarchen' die politieke invloed najagen daarentegen, zullen onder zijn bewind niet meer als `klasse' bestaan.

Dat lijkt dapperder dan het is. Zo heeft de campagnestaf van Poetin de verkiezingscampagne geleid vanuit het Aleksandr-house nabij het Kremlin. Dit splinternieuwe kolossale pand is vernoemd naar en eigendom van Aleksandr Smolenski, de oligarch van de overigens zo goed als failliete SBS-Agrobank. Een van de meest uitgesproken vertegenwoordigers van deze klasse – de voormalige autohandelaar Boris Berezovski die een imperium van banken, media, vliegtuigmaatschappijen, oliefirma's, aluminiumbedrijven en parlementszetels heeft opgebouwd – is wellicht alleen al daarom niet bang. Hij heeft echter ook een theorie. In het financiële dagblad Vedomosti brak hij vorige week een lans voor `monopolisering' van de private sector. ,,Consolidatie van de macht is reeds gerealiseerd. De volgende stap is consolidatie van de elites in business, politiek en cultuur. Daarna volgt consolidatie van de maatschappij''.

Dat deze volgorde niet geheel in overeenstemming is met de verlangens van de ongeduldige kiezer, is van later zorg. Nu staat de codificatie van de machtsverhoudingen op de agenda. Vier jaar geleden werd de herverkiezing van Jeltsin gefinancierd via een dure deal. De oligarchen zouden de aandelen van te privatiseren staatsbedrijven krijgen als ze massaal staatsobligaties kochten. Nu hoeven dat soort trucs niet meer uit de hoed te worden getoverd. De hoge olieprijs helpt daarbij. Zolang die rond 30 dollar per vat blijft hangen, stromen de oliedollars binnen. De grote jongens zijn thans niet gierig en staan een deel van hun inkomsten met liefde af aan de staatskas. Een scherpe devaluatie van de roebel moet om sociale redenen voorkomen worden en de begroting gespekt. Ook de groeiende rol van leger en binnenlandse strijdkrachten is op dit moment in hun belang. Dat kost een paar kopeken maar leidt de aandacht wel af. Zolang de OPEC, en zo een deel van Arabische wereld, de olieproductie van hogerhand beteugelt, betaalt ze deels de oorlog in Tsjetsjenië. Deze stabiliteit betekent geenszins dat er niets zal gebeuren. Poetin is de verkiezingen zonder programma ingegaan. Impliciet heeft hij niettemin al in zijn kaarten laten kijken. Hij wil de overheidsmacht danig centraliseren. Deze monopolievorming spoort met die van Berezovski, maar kan gaan botsen met de decentrale belangen die onder Jeltsin zijn gaan woekeren. De armere communistisch gedomineerde regio's kan hij afkopen met `dotaties' uit de staatskas. De rijkere laten zich minder simpel paaien. De blinde loyaliteit die hun gouverneurs dezer dagen aan de dag leggen, zegt weinig over hun werkelijke intenties. Pas als de pacificatie van Tsjetsjenië te wensen overlaat of zelfs in het honderd loopt, zullen die zich openbaren. Mocht de OPEC de olieproductie verder opvoeren met alle financiële problemen van dien voor de nieuwe centrale macht dan wordt de rekening eveneens opgemaakt. Om dergelijke onvoorzienigheden voor te zijn, dient Poetin daarom het binnenlandse repressieve apparaat kleur te geven. Hij zal de trap van onderen af moeten gaan vegen. Iedere werkster in Rusland, die – vrij naar Lenin – in staat moet zijn het land de besturen, weet dat het zo niet wezenlijk schoner wordt. Iedere werkster weet ook dat onder aan het trappenhuis het meeste vuil ligt en dat het proper lijkt als je vooral daar opruimt. Berezovski heeft vooralsnog dus weinig te duchten. Hij is binnen, heeft al genoeg officieren of rechters in zijn zak en kan zijn rijk verder `consolideren'. Fjodor Koezmin heeft meer reden bang te zijn. Om nog maar te zwijgen van de intelligentsia die materieel amper heeft geprofiteerd van perestrojka en hervormingen, maar het afgelopen decennium wel ongekende vrijheid heeft gekend. In die kringen is zaterdag en zondag in Moskou menig borrel gedronken met de toast ,,de laatste voor de dictatuur''.

Overdreven sentimentaliteit is Russische intellectuelen en journalisten niet vreemd. Zo snel en rechtlijnig verloopt de geschiedenis bovendien niet, zeker niet in Rusland. Maar toch. Poetin kondigde vrijdag in een laatste oproep aan de Russische burger aan dat zondag ,,de klok vooruit gezet'' zou worden. Hij doelde niet alleen op de zomertijd.

Hubert Smeets is redacteur van NRC Handelsblad.