St. François laat duizend zonnen lichten

Olivier Messiaens opera Saint François d'Asisse (1975-1983), zaterdag met overweldigend succes uitgevoerd in de Matinee in het Amsterdamse Concertgebouw eindigt, na een groot delirium van duizend-kleurige akkoorden met het koor dat de strofen van de Verrijzenis op een tekst van Paulus zingt, afgerond door een oorverblindend C-groot. Oogverblindend was het effect waarbij opeens alle lampen in de totdantoe half-duistere zaal aangloeiden tot een lichtkracht als van duizend zonnen tijdens de overweldigend glinsterende slotmuziek!

Tijdens de concertante uitvoering, die duurde van twee uur tot bijna half acht en werd bijgewoond door Messiaens weduwe Yvonne Loriod, zorgde een lichtspel voor een visuele onderstreping. Daarbij pasten de divers gekleurde orgelpijpen fraai bij de figuur van de Engel die op een hoog zwart podium voor het instrument had plaatsgenomen. Messiaen wilde dat haar vleugels geleken op twee registers orgelpijpen.

Zijn oratoriumachtige beschouwing over de heilige Franciscus van Assisi die predikte voor de vissen en de vogels, is er een van uitersten. Zoetgevooisde eenstemmigheid verkeert naast ongekend krachtige klankuitspattingen, doorschijnende seriniteit gaat hand in hand met een labyrintische complexiteit in een muziek dat het gehele klankspectrum vult. Wonderbaarlijk is het onderwerp dat de voortschrijdende stadia van Genade in de ziel van de heilige behandelt, wonderbaarlijk is ook Messiaens muziek in een allesomvattende terugblik vanaf de dans van de leproos in de stijl van zijn vroegste orkestmuziek, naar de harmonieën van Le banquet céleste uit 1928 en zo verder.

Het detoneert nauwelijks dat in het Umbrische landschap de krijsende kreten van de hoge hobo en klarinet rechtstreeks ontleend zijn aan het Japanse Nô-Theater, dat Balinese koorversnellingen opduiken in het tafereel gewijd aan de stigmata, dat niet minder sinister en schrikbarend een gitzwarte Tibetaanse muziek de sfeer tekent aan het begin van de ultieme scène La mort et la nouvelle vie. Dit moet wel uitmonden in het onverdraaglijk verblindende C-groot van het slot.

Als de heilige afscheid neemt van het leven is het nacht. ,,Maar onze broeder de nachtegaal zal zingen en wij met hem'', troost Franciscus zijn metgezellen. De vogels zijn de bemiddelaars tussen hemel en aarde zoals ze tevens te zien zijn als een trait d'union tussen de Debussyiaans welluidende zang en de bovenpersoonlijke Aziatisch getinte rituelen in het orkest. De engel die liefst zeven thema's meekrijgt wordt ingeleid door de kleine grasmus in piccolo, cymbales antiques en xylofoon. Franciscus krijgt vijf thema's mee en wordt voortdurend vergezeld van en onderbroken door de zwartkoppige grasmus in hout en bekkens. Het Grand concert d'oiseaux is weliswaar minder radicaal dan dat uit Chronochromie, maar wel veel kleurrijker uitgewerkt. Aan het eind vliegen de vogels in de richting van de vier punten van het kompas uiteen in een steeds verder uitgerekt kruis.

De met een oneindige liefde voor detail uitgetekende muziek klonk ditmaal zo mogelijk nog energieker dan tijdens de eerste Nederlandse uitvoering op 28 september 1986 in het Utrechtse Muziekcentrum Vredenburg. Toen leidde Kent Nagano. Hij zocht het vooral in een elastische souplesse. Reinbert de Leeuw voerde ons van de ene extase naar de andere, maar ook met een gevoel voor Messiaens mystieke dolcissimo. Zeldzaam bruisend en energiek klonken de koorscènes, ook de solisten overtuigden met de nobele basbariton David Wilson-Johnson als Franciscus voorop. De Engel kreeg van Messiaen twee karakters mee zoals eigenlijk alles in deze opera in uitersten is gedacht, soms zoet als het ensemble van de zeven fluiten, dan weer schrikbarend snerpend in de riten als in het Nô-spel. Maria Oran was destijds een onaantastbaar gepantserde engel, Heidi Grant Murphy klonk nu lieflijker als een bijkans menselijke engel.

Concert: Radio Filharmonisch Orkest, Groot Omroepkoor en Koor WDR o.l.v. Reinbert de Leeuw m.m.v. o.a. Heidi Grant Murphy, David Wilson-Johnson, bas-bariton e.a. Programma: O. Messiaen: Saint François d'Assise. Gehoord: 25/3 Concertgebouw, Amsterdam. Herh.: 27/3 Kon. Circus Brussel. Uitzending Radio 4: 29/4 19.00 uur.