De praktische idealen van staatssecretaris Wouter Bos

Wouter Bos maakte er nooit een geheim van dat hij wil scoren. Hoe een `leergierig feestvarken' het binnen twee jaar van Kamerlid tot de nieuwe staatssecretaris van Financiën schopte: `No guts, no glory'.

Wouter Bos (36), de nieuwe staatssecretaris van Financiën, is kredietwaardig. Prof. A. Dunning, voorzitter van de PvdA-commissie die in 1997 kandidaat-Kamerleden selecteerde, zegt het over Bos' verrassende entree in het kabinet: ,,Soms moet je gewoon een kredietbenoeming doen. Je kunt wel op safe blijven spelen, maar op een dag heb je al je Klaas de Vries-achtige bestuurders wel zo'n beetje ingezet. No guts, no glory.''

En over krediet gesproken. Begin mei 1998 wist Wouter Bos een hypotheek los te krijgen voor zijn nieuwe appartement aan de trendy Maasboulevard in Rotterdam, hoewel hij op dat moment werkloos was. ,,Volgens mijn hypotheekadviseur ben ik de eerste Nederlander die op grond van de opiniepeilingen een hypotheek krijgt'', schreef Bos op 20 april '98 in een campagnedagboek op Internet. ,,Voor de zekerheid stemt hij wel op mij...!''

Twee weken later was Wouter Bos, nummer 39 op de PvdA-kandidatenlijst, gekozen tot lid van de Tweede Kamer.

Soms kan het snel gaan. Men zou de Kamerleden de kost moeten geven die zich jarenlang het vuur uit de sloffen lopen in de hoop te worden beloond met een post in het kabinet. En dan opeens meldt zich een nieuwe, jeugdig ogende parlementariër aan het Binnenhof die het in minder dan twee jaar weet te schoppen tot dienaar van de Kroon.

Natuurlijk, collega-fractiegenoten ,,gunnen het Wouter van harte'', zeggen ze sportief. En daarover geen misverstand: ,,Hij heeft absoluut kwaliteit.'' Maar één vraag is vorige week op de Haagse gangen ook wat argwanend besproken: Is het met Wouter Bos niet een beetje te snel en te makkelijk gegaan?

Vanaf zijn eerste dag in Den Haag heeft Wouter Bos geen enkele twijfel laten bestaan over zijn ambitie. Lia Wapperom, zijn persoonlijk medewerker in de Kamer, kan erover meepraten: ,,Kort na de verkiezingen van '98 belde hij me op. Hij kwam meteen ter zake: Ik wil jou als medewerker, want ik wil staatssecretaris worden.'' Eerder is zij medewerker geweest van Willem Vermeend en Rick van der Ploeg. Van hen had Wouter Bos een heldere boodschap gekregen: neem Lia Wapperom, met haar stevige netwerk in Den Haag en haar gedegen kennis op financieel en economisch terrein.

Twee academische studies, politicolgie en economie, beide cum laude afgerond. Een flitsende carrière bij Shell: in Pernis, Rotterdam, Boekarest, Hongkong en Londen. Een nog flitsender carrière in de politiek. Het moet de vrucht zijn van ijzeren discipline en zorgvuldige planning. En inderdaad. ,,Wouter is niet iemand die achterover op de bank kan hangen om even bij te komen'', zegt studievriend Gosse Bosma. ,,Alles wat Wouter doet, moet een doel hebben. Toen hij bezig was zijn beide studies af te ronden, had hij ook nog een bijbaantje, onderhield hij al contacten in de PvdA en voetbalde hij mee in onze zaalcompetitie. Ik heb daar wel bewondering voor, maar soms is het vervelend dat hij nooit helemaal tot rust kan komen. ''

Met fractiegenote Marja Wagenaar heeft Wouter Bos regelmatig `grensgeschillen' gehad over hun portefeuilles technologiebeleid en industriebeleid. ,,Wouter heeft een zeer aanwezig soort ambitie'', typeert Wagenaar. ,,Hij heeft absoluut geen last van de Nederlandse politieke cultuur die omzichtig en indirect is. Hij wil voortdurend scoren en hij steekt dat niet onder stoelen of banken.''

Wouter Gortzak, de nestor van de PvdA-fractie, zegt ,,een grondige hekel te hebben aan strebers, maar Wouter Bos is ambitieus op een buitengewoon innemende manier: open, geïnteresseerd, ter zake kundig, met humor. Vanaf de eerste maand dat ik hem bezig zag, heb ik gedacht: die jongen zal snel ministeriabel zijn.''

Wouter Bos is opgegroeid in een geëngageerd gezin. ,,Ik kom uit een typisch `doorbraak'-gezin waarin levensovertuiging en socialisme sterk waren verbonden'', zei hij daarover in '98 in een interview. Zijn vader was ambassadeur in Ethiopië en Soedan en werkte in de ontwikkelingshulp. Zijn moeder is actief lid van GroenLinks. ,,Het was thuis vanzelfsprekend dat je de wereld buiten beter wilde maken.''

Al tijdens zijn studietijd heeft Bos getwijfeld tussen een carrière in de politiek en in het bedrijfsleven. Het werd het internationale bedrijfsleven. De calculatie viel eenvoudig te maken. Wie een `cv' heeft opgebouwd in de marktsector wordt vervolgens met open armen ontvangen in het openbaar bestuur. De omgekeerde weg ligt veel minder voor de hand.

Op een receptie in Boekarest - op Koninginnedag 1993 bij de ambassadeur in Roemenië, Coen Stork - raakte Wouter Bos in gesprek met de PvdA'er Jan Riezenkamp, nu de hoogste cultuur-ambtenaar onder staatssecretaris Van der Ploeg. Riezenkamp was verrast: ,,Shell-man Wouter bleek een echte sociaal-democraat te zijn. Ik dacht meteen: onthouden.''

Riezenkamp en Bos hielden contact, ook toen Bos voor Shell uit Boekarest naar Hongkong en Londen vertrok. Toen Riezenkamp in 1997 in de selectiecommissie-Dunning terechtkwam, suggereerde hij om eens `met Londen' te bellen: ,,Ik zei: als we nog iemand uit het bedrijfsleven zoeken, dan heb ik wel een naam.'' Bos werd gebeld, hij stuurde een sollicitatiebrief naar de commissie en kwam op een verkiesbare plaats op de kandidatenlijst terecht.

Aspirant-Kamerlid Bos liet er begin '98 geen gras over groeien. Hij nam ontslag bij Shell in Londen en ging in Den Haag `stage lopen' bij Kamerlid Rick van der Ploeg, de toenmalige financiële woordvoerder van de PvdA-fractie. Van der Ploeg typeert Bos als ,,een charmante stofzuiger'' en een ,,leergierig feestvarken''. Het klikte meteen tussen hen. Van der Ploeg: ,,We zaten direct op één lijn. Willem Vermeend en ik hebben Wouter meteen meegenomen op verkiezingscampagne.''

Evenals Vermeend en Van der Ploeg is Wouter Bos een sociaal-democraat van de pragmatische soort. ,,Tegen mij heeft hij eens gezegd dat hij liberaal is'', zegt Kamerlid Bibi de Vries (VVD). Bos zelf heeft zich wel eens geafficheerd als ,,sociaal-liberaal'', toen dat etiket nog niet door D66 was geannexeerd.

Wouter Bos gelooft in de vrije markt, maar met een sterke, ondernemende overheid als hoeder van gelijke kansen, duurzame ontwikkeling en andere `linkse' doelen. Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, noemt Bos ,,iemand die het marktdenken op onconventionele wijze weet te verbinden met sociaal-democratische instrumenten''.

Een voorbeeld: Wouter Bos is een fervent pleitbezorger van de publiek-private financiering van infrastructurele werken, zoals hij onder meer betoogde in Socialisme & Democratie van december '98. De overheid moet het voor de markt aantrekkelijk maken te investeren in `grote werken', onder meer via `prikkels' als rekeningrijden en andere vormen van tolheffing, zo betoogt Bos. Maar anderzijds moet de overheid in het `volle' Nederland zeer strikte eisen stellen voor de bewaking van leefbaarheid en milieu.

In het artikel voor S & D deelt Bos enkele schimpscheuten uit aan het ministerie van Financiën, dat volgens hem veel te bangelijk (`problem-driven') en veel te weinig creatief (`potential-driven') omgaat met de mogelijke synergie tussen privaat en publiek kapitaal. Hij wijst er nog eens fijntjes op dat het ministerie van Economische Zaken een veel dynamischer departement zou zijn om te fungeren als motor achter de publiek-private samenwerking.

Het is een aardig compliment voor EZ. Maar ook dat departement is recentelijk niet ontkomen aan de speldenprikken van Wouter Bos. ,,Ik hou van Annemarie Jorritsma'', zo luidde enkele weken geleden tot driemaal toe zijn zuigende openingszin in een serie opiniestukken voor Vrij Nederland over de `visieloze' economische politiek van de vice-premier van VVD-huize. De toon van de pamfletten doet vermoeden dat Bos het nog moeilijk kan krijgen met de rolwisseling die hij dezer dagen doormaakt. Als bewindsman onder Kok-II is hij nu medeverantwoordelijk voor talloze beleidsdaden die hij nog geen maand geleden uitvoerig beschimpte. Daarbij moesten vooral de distributielobby's rondom Rotterdam (Betuwelijn, tweede Maasvlakte) en Amsterdam (Schiphol) het ontgelden. De boodschap van de sociaal-democraat Bos luidde: geen overheidssubsidies en andere privileges voor sectoren die zichzelf wel kunnen redden en hun (economische) pretenties helemaal niet kunnen waarmaken.

Wouter Bos mist in de PvdA ,,spirit, overtuigingskracht en visie'', zo schreef hij in juni '98 in een column voor Socialisme & Democratie. Als Kamerlid heeft hij anderhalf jaar geprobeerd krasse standpunten te verdedigen - ook in zijn rol als woordvoerder bij de Belastingherziening 2001, zijn voornaamste portefeuille in de PvdA-fractie. Een jaar geleden heeft hij binnenskamers Paul Kalma gesteund toen deze op een PvdA-conferentie de discussie wilde openbreken over de hypotheekrente-aftrek. Hij meent dat er op de langere termijn niet valt te ontkomen aan discussie over een `vlak-tax' (één tarief voor de inkomstenbelasting): een weinig geliefd onderwerp in linkse kring. Hij erkent dat de nieuwe vermogensbelasting (vermogensrendementsheffing) als zodanig – letterlijk en figuurlijk – niet-progressief is.

Het is kenmerkend voor de pragmaticus Wouter Bos dat hij deze persoonlijke standpunten steeds op tijd ondergeschikt heeft weten te maken aan de fractie- en coalitiedisclipline. Ex-Niet Nix'er en vriend in de PvdA Lennart Booij daarover: ,,In discussies wijst Wouter er altijd op dat je uiteindelijk beter kunt kiezen voor de praktisch haalbare lijn dan voor de ideologische. Dat heeft hij in de Kamer gedaan en daarmee zal hij het ook als staatssecretaris wel redden.''

Willem Vermeend was, naar eigen zeggen, ,,klaar op Financiën'', toen hij begin februari de Belastingherziening 2001 door de Tweede Kamer had geloodst. Met het aantreden van Bos kan op Financiën een nieuwe cyclus van fiscaal beleid beginnen. Volgens zijn voormalige collega-belastingwoordvoerders in de Kamer krijgt Bos de handen vol aan de harmonisering van Europese belastingen. Nederland staat bovenaan een Europese lijst van lidstaten die bedrijven fiscaal bevoordelen. Bos' voorganger Vermeend heeft zich hiervoor sterk gemaakt, maar tegelijkertijd heeft hij andere landen beschuldigd van onheuse fiscale staatssteun. Daarmee heeft hij veel lidstaten tegen zich in het harnas gejaagd.

Kees Vendrik (GroenLinks) verwacht dat Bos beschikt over voldoende tact en vernuft om de complexe Europese beraadslagingen tot een goed einde te brengen. Vendrik: ,,Bos is een omgekeerde Vermeend. Hij is supervoorzichtig en kiest bijna nooit posities waarin hij risico loopt.''

Ook binnenslands zal Bos zijn politieke creativiteit hard nodig hebben, zo voorziet Vendrik: ,,De tandem Zalm-Vermeend op Financiën is altijd een beetje de overlijdensverzekering voor de paarse coalitie geweest'', zegt hij. ,,Nu dit duo uit elkaar is gespeeld, zouden er wel eens heel andere verhoudingen in de coalitie kunnen ontstaan. De PvdA zal de komende maanden ongetwijfeld willen knallen bij de verdeling van de miljardenoverschotten. Ik ben benieuwd hoe Wouter Bos dat vuurgevecht tussen de PvdA en de VVD zal doorstaan.''