Kerk wordt een museum in het Midden- Oosten

Ooit had de Grieks-orthodoxe middelbare school aan het begin van de grote Istiklal-straat in hartje Istanbul 570 leerlingen. ,,Nu zijn het er nog 17', zegt Theodoros (niet zijn echte naam), die aan het complex verbonden is. ,,En de basisschool zit al dicht.' Taksim, de Istiklal – tijdens het Ottomaanse rijk waren dit de buurten waar de christenen woonden. ,,Gevlucht', zegt Theodoros, ,,Ze zijn allemaal gevlucht. Je mag blij zijn als een procent van de bevolking hier nog christelijk is.' In de kerk bij het orthodoxe complex worden elke week nog trouwdiensten gehouden – maar voor toeristen, Turkse Grieks-orthodoxen zijn er nauwelijks meer.

Theodorus heeft zelf met eigen ogen gezien hoe in enkele tientallen jaren de orthodoxe gemeenschap werd gedecimeerd. Hijzelf voelt zich nog steeds Turk: ,,Ik ben overal op de wereld geweest, maar ik kan alleen hier aarden.' Maar bij ieder nieuw politiek incident tussen Griekenland en Turkije voelden veel andere Grieks-orthodoxen – ook families die al eeuwen in Turkije woonden – de band met het oude vaderland minder worden. En dus vertrokken ze.

Als de spanning echt opliep zoals in 1955/6, toen orthodoxe kerken in brand werden gestoken, met golven, maar ook in normale tijden ging de christelijke emigratie vanuit Turkije gewoon door. Theodoros ziet met eigen ogen hoe elk jaar weer jonge christenen vertrekken. ,,De jongens op de middelbare school hier willen allemaal met een christenmeisje trouwen. Maar die zijn er nauwelijks meer in Turkije – en dus gaan ze in het buitenland studeren, of werken. Tijdelijk, zeggen ze, maar als ze een vrouw vinden komen ze nooit meer terug. Theodoros zelf koos na twee mislukte huwelijken met christen-vrouwen voor een moslim-echtgenote. ,,Maar ik had de leeftijd bereikt waarop ik geen andere keus meer had, zij hebben die nog wel.'

Het is dat proces van druppelende emigratie, dat door zal blijven gaan, ook al hebben Griekenland en Turkije de ergste problemen achter zich gelaten. Christos (78) (niet zijn echte naam) hoopt dat de Grieks-orthodoxe gemeenschap een periode van bloei tegemoet gaat, nu de kou tussen beide aartsvijanden voorlopig uit de lucht lijkt. Maar eigenlijk weet hij beter. Want ook zijn kinderen hielden het tijdens die crisis van 55/56 voor gezien. Ze leven nu in Griekenland.

Christos is voorzichtig, zoals zoveel Grieks-orthodoxen in Turkije. En dus onderstreept hij hoeveel moslims hem in het Balikli Rum-ziekenhuis, waaraan een bejaardentehuis voor oudere `Rums' (de Turkse naam voor oude Griekse families, die al eeuwen in Turkije woonden) verbonden is. Maar na enig doorvragen blijkt de pijn van het verleden nog niet geweken. Waarom de moslims na 1956 zo aardig tegen de `Rum' waren? ,,Omdat ze zich schuldig voelden, omdat ze ons zoveel pijn hadden aangedaan'.

Heeft hij dierbare moslim-vrienden? ,,Natuurlijk, maar toch wil ik alleen maar oud worden op een plek met andere christenen.' Wat denkt hij als hij de Griekse premier Simitis of diens minister van Buitenlandse Zaken, Papandreou, op televisie ziet? ,,Ik denk aan vrijheid', zegt hij. ,,Vrijheid, vrijheid'. ,,Op elke kamer hier kun je Griekse kanalen ontvangen', voegt hij er aan toe, ,,En we kijken allemaal'.

,,Ik ben gewoon een Turk'. Bij zowel Theoros als Christos komt de zin met enige regelmaat uit hun mond. Maar in het Turkije van tegenwoordig worden ondanks het stricte secularisme van de Turkse Republiek, dat aan elk geloof eenzelfde plaats toekent, mensen als Theodoros en Christos steeds minder gewoon. Hoe lang de orthodoxe middelbare school nog doorgaat? Even blaakt er weer strijdlust in de ogen van Theodoros. ,,Tot de laatste leerling. Pas als die verdwijnt, gaat de deur dicht.'

Turkije

Volgens het artikel Christenmeisjes zijn er bijna niet meer in Turkije (in

de krant van zaterdag 25 maart, pagina 4) worden er elke week nog trouwdiensten

gehouden in de Grieks-orthodoxe kerk in Istanbul. Dat is niet juist. Er had

moeten staan: worden er elke week nog trouw diensten gehouden...