Het schaken voorbij

De ICGA Journal verschijnt vier keer per jaar, en wordt uitgegeven door de Capaciteitsgroep Inforatica van de Universiteit Maastricht. Een abonnement kost 80 gulden per jaar. Voor meer informatie: telefoon: 043 3884897; e-mail: icca@cs.unimaas.nl

IN 1982 ORGANISEERDE prof.dr. Jaap van den Herik een ontmoeting tussen Jan Hein Donner en de toenmalige computerschaakwereldkampioen Belle, de machine van Ken Thompson. Donner won, en liet niet na zijn tegenstander te beschimpen: `Mijn nichtje van vier schaakt beter!' Weinigen durfden toen de verwachting uit te spreken dat nog voor het eind van de eeuw een computer in staat zou blijken de menselijke wereldkampioen te verslaan.

Van den Herik, werkzaam bij de Capaciteitsgroep Informatica van de Universiteit Maastricht en sinds 1983 hoofdredacteur van het toonaangevende computerschaaktijdschrift International Computer Chess Association Journal, is ervan overtuigd dat er zonder de ICCA Journal als platform voor nieuwe wetenschappelijke ideeën geen Deep Blue had kunnen worden ontwikkeld, en daarmee dus geen computer die de menselijke wereldkampioen wist te verslaan: het nichtje van vier leerde lezen en verslond de ICCA Journal.

Met ingang van dit jaar verbreedt de ICCA-journal zich tot de International Computer Games Association Journal (ICGA). Van den Herik is blij met deze overgang. In zijn redactionele voorwoord in het laatste nummer van de ICCA Journal schrijft hij: ``De overgang van de ICCA Journal naar de ICGA Journal opent de deur voor doorbraken in een brede verscheidenheid van spelen, waarvan sommige zelfs nog moeten worden uitgevonden.''

De ICCA werd in 1977 opgericht op voorstel van de Nederlander Barend Swets, die het idee opperde tijdens het tweede wereldkampioenschap computerschaak in Toronto. In mei 1978 verscheen de eerste ICCA Newsletter, een door een nietje bijeengehouden bundeltje fotokopietjes waarmee nieuws en mededelingen onder de leden werden verspreid. In 1983 werd Van den Herik redacteur. De subfaculteit Wiskunde en Informatica van de TU Delft, waaraan Van den Herik toen verbonden was, wilde de ICCA Newsletter in het vervolg graag in Delft produceren, maar stelde als voorwaarde dat het een volwaardig wetenschappelijk tijdschrift moest worden.

Het eerste nummer volgens de nieuwe formule verscheen in augustus 1983, en opende met een artikel van de hand van ex-wereldkampioen schaken en computerschaak-pionier Botwinnik. ``Het was niet eens een bijzonder goed stuk'', vindt Van den Herik, ``maar het heeft enorm veel impact gehad. Overal kwam ik het tegen, geheel of gedeeltelijk overgenomen uit de Journal, en al dan niet vertaald. Niemand had mij om toestemming gevraagd, en vaak ontbrak zelfs de bronvermelding. Maar achteraf gezien heeft dat het computerschaak een enorme dienst bewezen.''

Veel steun ontving Van den Herik van zijn vriend en leermeester, de in 1998 overleden hoogleraar Bob Herschberg. Deze genoot landelijke bekendheid als de `krakende prof', wegens zijn betrokkenheid bij het aan de kaak stellen van slecht beveiligde computersystemen. Iedere aflevering van de Journal opende met een redactioneel voorwoord waarin Herschberg een eigenzinnige stijl en volmaakte beheersing van de Engelse taal tentoonspreidde. In wat Van den Herik zich herinnert als hun meest aansprekende Editorial (uit 1991), wordt alvast een voorschot genomen op de verbreding die nu gestalte krijgt: ``De resterende vraag die dit tijdschrift in de toekomst hoopt te beantwoorden is deze: wanneer een menselijke speler en een computer schaken, of dammen of Go spelen, beoefenen ze dan hetzelfde spel, ondanks het feit dat beiden strikt de spelregels naleven?''

Sinds september 1987 is Van den Herik hoogleraar Informatica aan de Universiteit Maastricht. De ICCA Journal, die zich juist dat jaar had gekwalificeerd als bron voor the Institute for Scientific Information (ISI), verhuisde mee. Met bredere secretariële ondersteuning en een moderne, aantrekkelijke lay-out groeide de Journal uit tot een tijdschrift van wereldklasse. Vijfenzestig afleveringen heeft Van den Herik inmiddels het licht doen zien, met een wereldwijde circulatie van ongeveer 500. ``Wetenschappelijk gezien is 500 erg veel'', zegt Van den Herik. ``Bovendien ben ik er van overtuigd dat de artikelen in de ICCA Journal relatief veel meer gelezen worden dan die in bijvoorbeeld Artificial Intelligence. Ik verkeer in de gelukkige omstandigheid dat ik van mijn hobby mijn werk heb kunnen maken. Anders had ik het niet kunnen bolwerken.''

De overgang van ICCA- naar ICGA Journal betekent geen dramatische ommezwaai. In het verleden zijn verschillende malen artikelen over andere computerspelen in de ICCA Journal geplaatst. Is Computerschaak nu een gepasseerd station? ``Computerschaak krijgt niet meer die aandacht van vroeger'', zegt Van den Herik, ``maar wel heeft het nog steeds een grote uitstraling. Ik zie het nu meer in een voortrekkersrol, als voorbeeld voor wat er met andere spelen staat te gebeuren.'' Zelf is Van den Herik medeverantwoordelijk voor het totaal oplossen van een aantal spelen, waaronder Vier-op-een-rij en Domineering (een spel waarbij twee spelers beurtelings een dominosteen op een rechthoekig bord plaatsen – de één horizontaal, de ander verticaal; degene die niet meer kan zetten verliest) op verschillende bordformaten. Voor schaken zijn alleen alle eindspelen met 5 of minder stukken (en een aantal met 6 stukken) opgelost. Het schaakspel zelf zal waarschijnlijk nooit kunnen worden opgelost, daarvoor is de complexiteit te groot.