Bedankt mam

Kevin Spacey zwijgt over zichzelf. Voor zijn rol in de film `American Beauty' krijgt hij maandag waarschijnlijk een Oscar.

Het is dat hij er nogal onbeduidend uitziet, zo'n beetje als het burgerlijke mannetje dat hij in American Beauty neerzet, want anders zou hij met gemak een mannelijke Greta Garbo kunnen zijn. Kevin Spacey is even raadselachtig in zijn rollen en even gesloten over zijn privéleven als de actrice die daarom een sfinx werd genoemd. Toch is er een belangrijk verschil. Terwijl elke film met Greta Garbo drijft op de herkenbaarheid van de ster in de hoofdrol, zullen weinigen zich realiseren dat de acteur die volgende week maandag de belangrijkste kanshebber is om de Oscar voor beste mannelijke hoofdrol in American Beauty in ontvangst te nemen, ook al meespeelde in minstens twee van de toonaangevendste producties van de afgelopen jaren negentig. In gelijksoortige rollen nog wel en in films die zo goed als gelijktijdig uitkwamen. Het waren de hooghartige seriemoordenaar uit David Finchers Se7en (1995) en de manke mompelaar Verbal Kint uit The Usual Suspects (1995). Daarna gaf hij ook nog gestalte aan de mediageile politieman Jack Vincennes uit L.A. Confidential (1997), de beminnelijke zuiderling uit Clint Eastwoods Midnight in the Garden of Good and Evil (1998) en de daadkrachtige onderhandelaar uit The Negotiator (1998).

Kevin Spacey's filmografie omvat schurken en helden en helden die schurken worden en andersom. En niet dat alleen. Want die seriemoordenaar uit Se7en was niet alleen maar arrogant, maar ook serviel en kruiperig en de suffige Verbal Kint ontpopte zich aan het einde van de film als een meestermisdadigersbrein. De aimabele kunstverzamelaar uit Eastwoods film bleek een koelbloedige killer, Spacey's corrupte politieman kreeg een geweten en de man die een einde aan een gevaarlijke gijzeling moest maken, werd opeens een voor politie en FBI onberekenbare factor. De meeste films grossieren in dit soort verrassingseffecten, maar er begint zich een systeem in Spacey's rolkeuze af te tekenen. Speelt hij misschien zichzelf?

We weten niet veel meer van Kevin Spacey dan dat hij in 1959 als Kevin Matthew Fowler in New Jersey werd geboren en opgroeide in diezelfde San Fernando Valley bij Los Angeles die als decor dient voor American Beauty. In New York werd hij in het theatervak geschoold, en hij lijkt er plezier in te hebben om verstoppertje te spelen. Alleen is het zijn doel van dat spelletje om ook echt niet gevonden te worden. Zijn consequente keuze voor rollen van personages die niet zijn wie ze lijken wordt gecompleteerd door zijn tamelijk blanco gelaatsuitdrukking, die zich perfect leent om al je eigen vermoedens en interpretaties op te projecteren. Heeft hij die moord nou gepleegd of niet? Zet hij zijn baan en goede naam op het spel om zijn collega te helpen of gaat hij liever op wintersportvakantie? Zijn gezicht wordt het doek waarop je je eigen film weerspiegeld ziet. Maar Spacey is niet alleen een leeg masker. Met nauwelijks waarneembare oogbewegingen, geeft hij je gedachten een andere richting, zaait hij twijfel over wat hij zojuist heeft gezegd, verleidt of leidt hij af. Hij lijkt er welbewust op aan te sturen dat je ook zijn personages nooit helemaal kunt leren kennen.

Boomhut

Een tijdje raadselachtig zijn, dat is nog tot daar aan toe. Aanvankelijk schiep de Amerikaanse filmpers er nog genoegen in om Spacey braaf te citeren dat `hoe minder het publiek van mij weet, hoe beter ik mijn werk kan doen.' Het is een eerlijk, maar ook een saai antwoord op de vraag waarom hij zo gesloten is. Voor een ster is dat echter niet genoeg. Sinds enige tijd verschijnen er ronduit agressieve artikelen waarin journalisten paginalang hun beklag doen over Spacey's onwil om, als hij al genegen is een interview te geven, het over iets anders te hebben dan de rol die hij zojuist heeft gespeeld. Waar hij in zijn films om bewonderd wordt, kan hij volgens zijn critici niet in de werkelijkheid volhouden. Het wordt, met andere woorden, hoog tijd om eens uit te leggen waarom hij als kind de boomhut van zijn broertje in de fik heeft gestoken.

Bezorgd vraagt men zich af of Spacey, als hij maandag inderdaad de Academy Award voor beste mannelijke hoofdrol in American Beauty in ontvangst mag nemen, weer niets beters zal weten te verzinnen dan `Thank you mom'. Net zoals bij de Oscaruitreiking voor zijn als bijrol bekroonde hoofdrol in The Usual Suspects. Kennelijk is men in de societykolommen zo geobsedeerd door de publieke psychotherapie die elke filmster moet ondergaan, dat ze de ironie ontgaat van zowel Spacey's dankwoord als van hun eigen collectieve verontwaardiging erom. Dat `Thank you mom' is inmiddels zo versleten, dat het alweer een statement is geworden.

Kevin Spacey is trouwens niet de enige die wat aan zijn moeder te danken heeft. In een geruchtmakend artikel in het blad Esquire voerde journalist Tom Junod nota bene zijn eigen hoogbejaarde moeder als bron op voor het gerucht dat Spacey homoseksueel zou zijn. Half prikkelend, half verontwaardigd riep Junod dat een beroemdheid als Kevin Spacey verplicht is om openheid van zaken over zijn privéleven te verschaffen, want ,,als alles wat we van een acteur weten, is dat we hem niet helemaal kunnen vertrouwen, niet helemaal kunnen geloven, dan is hij vrij om álles te worden wat hij wil.''

In al zijn onnozelheid legt Junod hiermee schaamteloos bloot waarom Kevin Spacey een ster is. Juist omdat we niets van hem weten en hij ons dus van alles kan wijsmaken. En dan bij voorkeur op het filmdoek, want het leven van filmsterren van wie we wel alles denken te weten is net zo fictief als dat van iemand die er een sport van maakt om ons niets te laten weten. Maar Junod verwijt Spacey iets essentieels, namelijk dat hij een acteur is, en dat hij alles kan worden wat hij wil. Want is dat juist niet wat alle acteurs zouden moeten kunnen?

Je ziet Kevin Spacey niet zoals Robert de Niro zweten onder het gewicht van zijn rol (al werd hij door zijn opgepompte tors in American Beauty ogenblikkelijk wel met De Niro's krachtsinspanning voor Raging Bull vergeleken). Ook lijdt hij niet zoals Al Pacino onder de identificatie met zijn personage. Hij hoeft niet zoals Tom Cruise vierentwintig gelaatsuitdrukkingen per seconde te laten zien of zich zoals Samuel L. Jackson elke keer een ander kapsel aan te meten. Wil je omschrijven wat hij wel doet, dan val je al snel terug op zijn ondoorgrondelijke ogen, soms glinsterend als git, vaker koud en ondoordringbaar als die van een slang, hun blik op een tafereeltje buiten beeld gericht en dat lijzige stemgeluid, dat hem laat murmelen, zingen en fulmineren tegelijkertijd.

Muggenzifters

Afgelopen weken waren ze allebei meermalen op de televisie te zien, de twee films die Spacey's reputatie als ondoorgrondelijk acteur van moeilijk grijpbare personages vestigden: Se7en, waarin Spacey een cultuurpessimistische seriemoordenaar speelt, die de zeven hoofdzonden als crimineel Leitmotiv voor zijn misdaden koos en The Usual Suspects, waarin Spacey de onwillige getuige Verbal Kint speelt. Tijdens een politieverhoor naar een moordaanslag op een boot slaat deze Kint schijnbaar zo door, dat hij de hand van de duivelse Keyser Soze achter deze en een reeks andere misdaden prijsgeeft. Aan het einde van de film wordt de suggestie gewekt dat deze halfverlamde, tamelijk schlemielige Kint, die je ziet zweten en ineenkrimpen onder de venijnige vragen die hij op zich afgevuurd krijgt, in werkelijkheid Keyser Soze is. Maar dan is hij al uit beeld verdwenen en rest je niets anders dan de film nog een keer te zien, op zoek naar aanwijzingen. Zogeheten `nitpickers' (muggenzifters) in diverse filmdiscussiegroepen op het Internet beweren bij hoog en laag dat de intrige van deze sterk plot-driven film zo lek als een mandje is, maar elke poging om The Usual Suspects te ontmaskeren, stuit wat mij betreft op de hypnotiserende acteerprestatie van Spacey. Wars van maniërisme lukt het hem zo op een situatie te reageren dat alles herkenbaar wordt wat hij doet.

Lester Burbank in American Beauty is waarschijnlijk Spacey's meest normale rol. De film geeft een zwarte kijk op de Amerikaanse droom van geld, gewin en maakbaar geluk. Burbank, die in zijn gezapige suburbane leventje is gestrand, is weer zo'n eigenzinnige eenling naar beproefd Spacey-recept, van wie uiteindelijk niets is zoals het lijkt. Maar het is ook zijn eerste personage dat daar zelf achter moet komen. Dit keer speelt Spacey niet alleen een superieur spelletje met de toeschouwer, maar zet hij door middel van het karakter dat hij speelt ook zichzelf op het spel. We kunnen walgen van zijn ingeslapen huwelijk en afkeer voelen van zijn pogingen om daar door middel van een verjongingskuur met overjarige hits, jointjes en ranzige fantasieën verandering in te brengen. Spacey laat ons er om grimlachen en daarna ook om de manier waarop hij in zijn nieuwe leven faalt. De manier waarop hij Burbank speelt, is niet alleen maar kwetsbaar en eenzaam, maar ook moreel verwerpelijk, hijgerig en onberekenbaar en daarom tot het einde toe adembenemend.

Misschien is dat wel de sleutel tot zijn acteren: de aantrekkingskracht die er van het onverwachte uitgaat. Acteurs die zo strak de regie voeren over hun imago en de personages die zij vertolken worden wel auteur-acteurs genoemd. Net als een schrijver werken zij aan een oeuvre, waarin bepaalde thema's de boventoon voeren. Bij Kevin Spacey zijn dat het onverwachte, het onberekenbare, het ongrijpbare. En de rol die hij tot nu toe het beste speelt is die van de acteur Kevin Spacey, die zich alleen maar wil laten kennen door middel van de ongrijpbare personages die hij speelt. Karakters die, als Verbal Kint aan het einde van The Usual Suspects, onopgemerkt in de massa kunnen verdwijnen. Als je met je ogen hebt geknipperd, heb je gemist dat zijn slepende tred in een zelfverzekerde pas is veranderd en Kint iemand anders is geworden. Keyser Soze wellicht. Niemand zal het echt weten. Heeft hij niet eerder in die film gezegd: ,,Het ergste wat de duivel heeft gedaan, is de wereld ervan overtuigen dat hij niet bestaat?''

American Beauty draait volgens Spacey om `waarneming, en hoe makkelijk het is om drogbeelden te zien, of alleen dat te zien wat je wilt'

Beter dan in Midnight in the Garden of Good and Evil heeft hij het tot nu toe nog niet verwoordt. Met dat plat-bekakte, slome zuidelijke accent, waarmee hij zo mooi ongeïnteresseerd `m-mh' kan zeggen: ,,Truth, like art, is in the eye of the beholder. You believe what you choose and I believe what I know.''