Stad van overlopers en saboteurs

De Kalverstraat is, om tien uur op een doordeweekse dag, nog betrekkelijk verlaten. Het regent en op de gevel boven een landelijk bekende drogisterij schudt een duif haar veren. Ze zit, naast een rij anti-duif staketsels, op een nest. Onder haar, op nummer 11, was vroeger het beroemde café-restaurant Polen gevestigd. Op 9 mei 1977 ging het in vlammen op en er vielen 33 doden.

,,Polen?'', zegt de verkoopster en trekt haar wenkbrauwen hoog op, ,,nou, dat moet heeel vroeger zijn geweest.''

Kalverstraat 11 is één van de 34 adressen die staan vermeld in `Duister Amsterdam, wandelen langs spionage-adressen'. Duister Amsterdam telt tachtig pagina's en is samengesteld door leden van de Stichting Inlichtingenstudies Nederland. Eerder maakten zij `Duister Den Haag', waarvan inmiddels de tweede druk is verschenen.

In het ooit zo mooie café-restaurant Polen, zo leert het gidsje, `met houten lambrizering en Perzische tapijtjes (..), waren langs enkele wanden zogenaamde coupeetjes'. In die afgescheiden ruimtes kon men betrekkelijk ongestoord praten. Medewerkers van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) ontmoetten hier, in het schemerduister, graag hun gesprekspartners. Op een steenworp afstand zat, achter de gevel van nummer 39, begin jaren vijftig een kunsthandelaar die voor de Engelse Special Counter Intelligence (SCI) werkte. Nu zetelt er een nationale snoepjesverkoper. Op de hoek van Watersteeg-Kalverstraat huisde een belangrijke Duitse `contraspion'. Naar alle waarschijnlijkheid maakten ook zij regelmatig gebruik van de coupeetjes.

Het boek brengt ons ook naar het gebouw Felix Meritis, waar na de Tweede Wereldoorlog jarenlang de landelijke leiding zat van de Communistische Partij Nederland (CPN). Op de gevel is nog vaag te lezen: `De Waarheid ..vertentie-afdeling'. De Waarheid was de naam van het dagblad van de CPN. Zoals het vroeger heette: ,,Spreek de waarheid, maar lees een andere krant''. Veel activiteiten van de BVD richtten zich op mensen die het woord van Moskou in Nederland verspreidden.

Tot de communistische spionnen die in Amsterdam woonden of werkten, rekent het boekje onder meer de beeldend kunstenaars Hildo Krop en Han Pieck. Respectievelijk stadsbeeldhouwer en schilder. De luimige toon van het boekje zou ons bijna doen vergeten dat het communisme niet echt bekend stond als een uitgesproken humanistische ideologie. De toon miskent ook de werkelijkheid van moord en doodslag in de spy versus spy wereld. Slechts als een terzijde wordt vermeld bij de Leidsegracht 36, waar tijdens de oorlog de Knokploeg (KP) Amsterdam zat, dat `28 verraders werden geliquideerd'. We nemen maar op gezag van de auteurs aan dat het echt om `verraders' ging en niet om vermeende verraders.

Wel goed werk werd verricht achter de nog immer fraaie gevel van Koninginneweg 151, waar twee olifanten een uitbouw steunen. Britse piloten kregen tijdens de Tweede Wereldoorlog nummer 151 als wasnummer in hun kraag genaaid. Indien zij een noodlanding in Nederland overleefden, moesten zij naar de Queensroad in Amsterdam vragen. Dertien neergehaalde piloten zouden inderdaad via dit adres weer naar Engeland zijn gebracht.

Alles in Duister Amsterdam lijkt van `heeel vroeger'. Toch is dat misleidend. Dierenbevrijdingsfronters, anti-bontactivisten en andere `anarchisten van de daad' zullen ook nu samenkomen op geheime locaties om hun acties voor te bereiden. De politie heeft criminele inlichtingendiensten (CID's) en interregionale rechercheteams waarvan slechts weinigen weten wat zij doen onder het mom van criminaliteitsbestrijding. Duister Amsterdam doet ons beseffen dat de stad vele geheimen herbergt, maar eigenlijk wisten we dat al.

Duister Amsterdam. Wandelen langs spionage adressen. Sdu Uitgevers ƒ24,90 ISBN 9012087678 Nota bene: bij sommige exemplaren vindt men tussen de bladzijden 62 en 75 nogmaals het katern 25-48.