Overwoekerde vismessen

`Mich gebar das eiserne Jahr 1915', zo luidt het opschrift op een zilveren doopbestek (lepel, vork en mes) dat voorzien is van het ijzeren kruis met kroontje en de W van Wilhelm II die destijds keizer van Duitsland was. Het bestek is nu te zien in een zaal van museum Het Catharina Gasthuis in Gouda, waar duizend vorken, messen en lepels in 270 verschillende modellen in vitrines zijn uitgestald. Sommige zijn eenvoudig en strak met geometrische vormen, andere dragen weelderige bloemenmotieven en golvende, dooreengestrengelde lijnen.

Al het bestek dateert uit het begin van de vorige eeuw. Samen vormen ze een kleine tentoonstelling van Jugendstil-bestek, die is samengesteld door het Klingenmuseum in de Duitse ijzer- en staalstad Solingen. Enkele opstellingen met servies en glaswerk uit dezelfde periode, gedeeltelijk afkomstig uit de collectie van de Goudse musea, laten zien hoe bijna honderd jaar geleden een volgens de Nieuwe Stijl gedekte tafel eruit moest zien.

Veel objecten zijn ontworpen door bekende Jugendstil-kunstenaars, onder wiede Duitser Joseph Maria Olbrich en de Belg Henry van de Velde. Een paar eenvoudige, ranke mokkalepeltjes van gedeeltelijk verguld zilver met een plat mokkaboontje van koramandelhout als versiering zijn ontworpen door de vroegere Weense stadsarchitect Josef Hoffmann (1870-1956). Hij was mede-oprichter van de Oostenrijkse Jugendstilbeweging `Sezession' en van het atelier Wiener Werkstätte, waar kunstnijverheid werd gemaakt in de nieuwe stijl.

De Jugendstil, of art nouveau, was een stijlvernieuwing die zich rond 1900 in Europa manifesteerde in bijna alle vormen van kunst of toegepaste kunst. Architecten ontwierpen niet alleen huizen, maar bemoeiden zich ook met de kleinste details. Meubels, behang, glas-in-lood, serviesgoed, linnen en glaswerk, zelfs sieraden en kleding, alles moest één groot harmonisch geheel vormen. Zo ontwierp Hoffmann de mokkalepeltjes voor het Huis Skywa in Hietzing bij Wenen, dat geheel door hem werd gebouwd en ingericht.

De Jugendstil – de naam is ontleend aan het tijdschrift `Die Jugend' dat in 1896 in München verscheen – bracht zowel elegante, vloeiende lijnen als strakke, geometrische patronen.

De kunstenaars maakten gebruik van al bestaande vormen van de middeleeuwse kunst, van de strenge empire-stijl of van de uitbundige versierselen en gekrulde ornamenten van de rococo, en gaven die een `gemoderniseerde' vorm. Bepaalde bloemenmotieven, slingerende lijnen en asymmetrische, vervlochten banden die op sommige stuks bestek te vinden zijn, hadden hun oorsprong in Japanse houtsneden die in de tweede helft van de 19de eeuw populair waren in Europa.

De verschillende stromingen in de Jugendstil vormen de thema's van de tentoonstelling. Er waren bijvoorbeeld grote verschillen in de manier waarop kunstenaars bloem- en plantenmotieven verwerkten. Sommigen maakten een getrouwe kopie, anderen stileerden ze tot een geometrisch patroon, of een vervlochten lijn, die volgens een citaat van de Britse kunsthistoricus Sir Nikolaus Pevsner ,,aan de stengel van een lelie de meeldraden van een bloeiende bloem doen denken''. Sommige motieven beperken zich tot een kleine,eenvoudige toevoeging, andere slingeren zich weelderig over de messen, vorken en lepels.

Van de Duitse kunstenaar Heinrich Vogeler (1872-1942) is onder meer een mooi bestek te zien met op margrieten lijkende bloemen. Het motief stelt een appelboom voor, die op het vismes met wortels en al over het lemmet kronkelt. Vooral in de vismessen hebben veel kunstenaars zich uitgeleefd. Ze hebben sierlijke vormen, zijn fraai opengewerkt, overwoekerd door planten en bloemen, of voorzien van gestileerde zeedieren.

De Jugendstil heeft maar kort bestaan. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog luidde het einde in. Lange tijd werd deze stijl als ouderwets bestempeld, maar de laatste jaren is hij weer volop in de belangstelling. Dat uit zich in stijgende prijzen, maar ook in het aantal tentoonstellingen. Behalve in Gouda zijn er in de periode van maart tot juni onder meer exposities in het Rijksmuseum en in het Singer Museum in Laren.

Tentoonstelling: Jugendstil bestek. Museum Het Catharina Gasthuis, Oosthaven 9, Gouda. T/m 12 juni. Ma t/m za 10-17u, zo 12-17u

Catalogus (Duits/Engels) ƒ69,95.