Gekrioel van oudheden

De wereld die we kennen is niet de wereld die er altijd al was. Tijdens de workshop `Historische kaarten wijzen de weg', leert de leek oude patronen herkennen in het landschap.

Wat zou dat mooi zijn: een film van je woonomgeving, opgenomen tussen 3600 jaar geleden en nu, vanaf een hoogte van pakweg honderd meter, met een snelheid van een beeld per jaar. In een uur zou je steeds meer menselijke activiteit zien: abrupte en geleidelijke veranderingen van perceelsgrenzen, verdwijnende bossen waar gehakt werd, uitdijende waterpartijen waar veen werd gegraven, langzaam groeiende heidevelden die aan het eind van de film ineens snel ineenkrompen, wegen die tien of twintig minuten niet bewogen en andere met voortdurend wisselende tracés. Van bijna iedere plek van Nederland bestaan van die film gelukkig wel een paar beelden in de vorm van oude topografische kaarten.

Het topografisch erfgoed van ruwweg 1500 tot 1800 is nogal brokkelig – zij het soms verrassend gedetailleerd. Na de Franse tijd begon de landsdekkende en consequente kartering door kadaster en de (voorloper van) de Topografische Dienst. Kies een gebied, zoek in archieven naar oude grootschalige kaarten, neem er de geschreven bronnen bij (vanaf omstreeks 800), en ga in het onderzoeksterrein eindeloos kijken en denken en combineren. André ten Hoedt – bioloog, bijvakken middeleeuwse geschiedenis en archeologie – deed dat jarenlang in de omgeving van het bezoekerscentrum Veluwezoom van Natuurmonumenten, waar hij full time medewerker is.

,,Avonden lang heb ik transparante kopieën van oude kaarten over elkaar zitten schuiven'', zegt hij, terwijl we het sterk geaccidenteerde terrein rond het bezoekerscentrum op oudheden inspecteren. ,,Eerst ben je tijden aan het vergroten en verkleinen op kopieermachines om ze op dezelfde schaal te krijgen en dan nog zijn de verhoudingen steeds net iets anders.'' Het belette hem niet om over een paar vierkante kilometer Nederland een weelde aan historische informatie helder in beeld te krijgen: als je weet wat Ten Hoedt weet, krioelt het ineens van de oudheden. Op een reeks oude kaarten vanaf 1649 staat bijvoorbeeld een klein boemerangvormig perceel dat indertijd bezit was van het Burgerweeshuis in Arnhem – en drieëneenhalve eeuw later blijkt het nog heel goed aan te wijzen.

Ter plekke pakt Ten Hoedt er kopieën van kaarten bij en ineens valt de getekende vorm samen met een geërodeerde wal die het bezit ooit afbakende. Waar in 1649 een schaapskooi stond, pal aan de buitenkant van de wal, zie je nu een rechthoekig plateau. ,,Arbeid kostte indertijd haast niks, het laten opwerpen van wallen was misschien net zo duur als het plaatsen van een gaashek nu'', zegt Ten Hoedt. ,,Ze hebben het geprobeerd met houten palen, maar die verdwenen natuurlijk. Ik heb in processen-verbaal gelezen hoe er dan weer een kartograaf en een paar oude herders het terrein in moesten om te bepalen waar de eigendomsgrenzen lagen. Maar als er een wal lag, was er geen discussie mogelijk.'' Resultaat: zanderig Nederland ligt vol wallen, allemaal met hun eigen verhaal. Samen met rissen andere oude terreinelementen vormen ze het onderwerp van een reeks workshops Oude landkaarten wijzen de weg in de zes bezoekerscentra van Natuurmonumenten – ook voor niet-leden maar te ingewikkeld voor kinderen.

Ten Hoedt geeft de workshops in de Veluwezoom; in en rond bezoekerscentrum Dwingelderveld wordt dat gedaan door de beheerder zuidoost Drenthe van de vereniging, Roelof Schuiling. ,,We gaan werken met een 1:25.000 topografische kaart uit 1831, een uit 1900 en een van nu. Eerst binnen, en dan buiten kijken hoe je de oude patronen kunt herkennen. Er zit in deze omgeving heel veel ouds. Vroeger konden de mensen het terrein nog nauwelijks naar hun hand zetten, zoals nu, maar des te beter begrepen ze hoe het in elkaar zat. Waar ze akkers moesten maken, waar hooilanden, waar wegen. Ik wil ook een verbinding maken met de natuurbeleving, want de cultuurhistorische gebieden hebben door hun diversiteit juist heel veel natuurwaarden.'' Een detail: op de heide bij het bezoekerscentrum zijn veel oude karrensporen terug te vinden. In die ondiepe geulen is het net iets vochtiger dan ernaast, zodat er een andere vegetatie zit.

Ook op de Veluwezoom liggen oude karrensporen. Ten Hoedt houdt stil bij een rommelige reeks dichtgegroeide kuilen. In de Middeleeuwen werden hier ijzerhoudende stenen gedolven. Iets verderop haalden de dorpelingen van Rheden hun grind. De twee kilometers terug naar huis waren niet al te zwaar, want heuvelafwaarts, en een waaier van geulen door het bos verraadt eeuwen na dato waar ooit de wielen knarsten. Iets verder houdt Ten Hoedt weer stil: ,,Op een kaart uit 1830 zie je dat hier een eigendomsgrens lag. Hmm. Maar waar precies? Soms denk je een wal te zien, maar is er niks.''

Workshops Oude kaarten wijzen de weg', op 8 en 9 april in de bezoekerscentra van Natuurmonumenten:Brunssummerheide, Schaapskooiweg 99, Heerlen, 045-5630355

Dwingelderveld, Benderse 22, Ruinen, 0522-472951

's Graveland, Noordereinde 54 B, 's Graveland, 035-6563080

Veluwezoom, Heuvensenweg 5A, Rheden, 026-4979100

Oisterwijk, Van Tienhovenlaan 5, Oisterwijk, 013-5219209

De Wieden, Beulakerpad, Sint Jansklooster, 0527-246644

Kosten: leden gratis, niet-leden ƒ10