Verkrachting was in Foca verdienste

Drie Bosnische Serviërs staan terecht voor het Haagse tribunaal. Zij zouden zich schuldig hebben gemaakt aan massaal seksueel misbruik.

Ze hebben een nummer, geen gezicht: de getuigen van het Joegoslavië-tribunaal in de zaak-Foca, die gisteren is begonnen. Drie Bosnische Serviërs staan terecht voor massaverkrachting tijdens de oorlog in Bosnië-Herzegovina.

`Getuige 48' wilde zelf een verklaring afleggen, zei de Canadese aanklager Dirk Ryneveld. Op 13 juli 1992 werd ze verkracht door Dragoljub Kunarac (39) en Zoran Vukovic (34), twee van de drie mannen die terechtstaan. Na de verkrachting kreeg zij te horen dat ze ,,nu Servische baby's ter wereld zou brengen''. Twee dagen later werd ze verkracht door acht mannen. Als ze zich verzette, zou haar keel worden doorgesneden, dreigde een soldaat. Vukovic, nummer zes in de rij, beet zo hard in haar tepels en borsten dat ze bloedden. Getuige 48 viel flauw van de pijn.

Getuigen 186 en 191 werden zes maanden opgesloten in een huis in Trnovace. Kunarac verkrachtte hen dagelijks, twee maanden lang. Getuige 75 en de twaalfjarige `A.B.' leverde Kunarac af bij Radomir Kovac (38), de derde verdachte. Kovac liet de meisjes twintig dagen lang verkrachten door een groep Montenegrijnen. Hij dwong ze naakt op tafel te dansen, liet ze koken en schoonmaken. De twaalfjarige `A.B.' verkocht Kovac voor tweehonderd Duitse mark aan een soldaat. Het slachtoffer is sindsdien spoorloos.

Met een verbeten trek op het gelaat luisterden Kunarac, Kovac en Vukovic gisteren naar de Canadese aanklager. De bewaking van het tribunaal zit er doorgaans emotieloos bij, maar ditmaal werden de verdachten met een schuin oog extra goed geobserveerd. Kunarac tikte driftig op zijn laptop.

Het is de eerste keer dat het Joegoslavië-tribunaal verkrachtingen op deze schaal behandelt. Seksueel geweld heeft wel eerder op de rol gestaan. Een bewaker van het moslimkamp Celibici kreeg vijftien jaar, onder meer voor verkrachting van twee Servische vrouwen. Verkrachting werd daar als vorm van foltering bestraft. De Bosnische Kroaat Anto Furundzija kreeg in 1998 tien jaar celstraf in de eerste zaak die louter om seksueel misbruik draaide.

Verkrachting is al eeuwen een oorlogsmisdaad, die echter mondjesmaat wordt vervolgd. Toch speelde het al een rol in het eerste proces waarbij een militair werd veroordeeld wegens oorlogsmisdaden. In 1474 kreeg gouverneur Peter von Hagenbach de doodstaf wegens moord, plundering en verkrachting, de methoden waarmee hij voor hertog Karel de Stoute van Bourgondië het Oostenrijkse Breisach er onder hield. In de Haagse Conventie van 1907 werd verkrachting expliciet als oorlogsmisdaad aangemerkt. Ook de Conventie van Genève beschermt burgers tegen verkrachting, gedwongen prostitutie en seksuele vernedering. De Geneefse Conventie is echter alleen van kracht waar sprake is van een internationaal gewapend conflict. Bij de oprichting van het Joegoslavië-tribunaal was nog niet duidelijk of de oorlog in Bosnië als zodanig zou worden aangemerkt. Daarom is verkrachting in het statuut opgenomen als misdaad tegen de menselijkheid, een categorie misdrijven die universeel kan worden vervolgd.

Verkrachting, mits systematisch toegepast tegen een bevolkingsgroep, kan ook als genocide worden vervolgd. Dat heeft het Rwanda-tribunaal met succes gedaan in de zaak-Akayesu, die verkrachting en seksuele verminking van Tutsi-vrouwen in 1995 aanmoedigde. Ditmaal is de aanklager niet zover gegaan, hoewel seksueel geweld in Foca alles had van een georkestreerde campagne. In de lente van 1992 gingen de Bosnische Serviërs in dit Oost-Bosnische stadje uitzonderlijk bruut tekeer. De moslims, 51,6 procent van de bevolking, werden vermoord, mishandeld, beroofd en gedeporteerd. Honderden moslimvrouwen en -meisjes moesten nog een half jaar of langer blijven. Ze werden gevangen gezet in de Partizan Sporthal, waar Servische en Montenegrijnse strijders hun keus maakten.

In hotelkamers, klaslokalen en huizen in en rond het stadje werden ze misbruikt als seksslavinnen, ,,vaginaal, anaal en oraal'' verkracht, aldus aanklager Ryneveld, vernederd, doorverkocht aan de hoogste bieder. ,,Ik was buiten mij zelf, als een machine in hun handen'', aldus één slachtoffer. ,,Tijdens die maanden was ik een object dat steeds werd uitgewisseld. Al die tijd vreesde ik voor mijn leven'', zegt een ander.

De dagvaarding in de zaak-Foca bevat acht namen, tegen wie 62 oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid zijn ingebracht. Één van de acht, Dragan Gagovic, werd in januari vorig jaar doodgeschoten door Franse militairen. Vier anderen zijn op vrije voeten. Tot 1998 lieten de Fransen, die deze sector van Bosnië beheersen, hen ongemoeid. Voor een verborgen camera schepten de acht in 1997 op over hun prestaties. ,,We zijn de beste neukers ter wereld'', riep een van hen. De architecten van de zuiveringen in Foca zijn voor zover bekend niet aangeklaagd. Een van hen werd minister van Justitie van de Servische Republiek, een ander voorzitter van de commissie mensenrechten van het Bosnische parlement.