Wie betaalt, bepaalt

Sponsors bemoeien zich steeds meer met het beleid van voetbalclubs. `Wie betaalt, bepaalt', gaat volgens kenners in toenemende mate op. Een rondgang langs de voetbalclubs in de eredivisie leert dat overal elementen van `Vitesse- toestanden' te vinden zijn.

In zestig wedstrijden voor Cruzeiro uit het Braziliaanse Belo Horizonte maakte de 17-jarige Ronaldo Luiz Nazariosa de Lima 58 doelpunten. Een nieuwe Pele leek geboren. Het duurde niet lang of Europese topclubs dongen naar de hand van de grote belofte. Voor Nederland traden in 1994 twee clubs in het strijdgewoel: FC Philips en FC ABN Amro.

,,De lokale Philips-vestiging heeft natuurlijk een belangrijke rol gespeeld'', herinnert zich voorzitter Harry van Raaij van PSV die de Braziliaan uiteindelijk wist te contracteren. ,,Dat is gewoon gebruik maken van je netwerk. ABN Amro, dat ook veel belangen heeft in Brazilië, was toen op jacht voor Ajax.'' Philips klopte ABN Amro? ,,Zo kun je dat zeggen, ja.'' Bob-Jan Hillen, commercieel directeur van Ajax, heeft zo zijn bedenkingen bij het waarheidsgehalte van dit verhaal: ,,Maar het is wel handig dat je sponsor beschikt over zo'n groot internationaal netwerk.''

Het betaald voetbal en het bedrijfsleven zijn al jaren innig met elkaar verstrengeld. Toch was enkele weken geleden de commotie enorm toen sponsor Nuon ingreep bij het Arnhemse Vitesse en voorzitter Karel Aalbers werd gevloerd. Het energie- en waterbedrijf bleek namelijk nauwer met de voetbalclub verweven te zijn geraakt dan voor mogelijk werd gehouden. Niet alleen heeft Nuon 60 miljoen gulden in de ambities van Aalbers gepompt, maar ook is er inmiddels de facto sprake van een overname van Vitesse door Nuon.

Voetbalclubs haastten zich te zeggen dat in hun boezem `Vitesse-toestanden' niet voorkomen en PSV gaf daartoe zelfs een persbericht uit. Maar is de relatie Nuon-Vitesse inderdaad zo uniek? Wie een rondgang langs de voetbalclubs in de eredivisie maakt, ontdekt dat overal elementen van `Vitesse-toestanden' te vinden zijn. In het ene geval is er een sterke greep van de financiers op het clubbestuur, in het andere geval schiet de sponsor te hulp bij de financiering van transfers en betalingsproblemen, in het derde geval gebeurt het allebei.

Naast televisierechten en de recettes van voetbalwedstrijden zijn voor voetbalclubs de bijdragen van sponsors de belangrijkste bron van inkomsten. In ruil voor de financiële bijdrage, krijgt het bedrijf officieel alleen maar exposure. De laatste jaren bemoeien sponsors zich echter steeds meer met het beleid van de club. ,,De tijd dat de sponsor een bedrag overmaakt en daarmee klaar, is gelukkig al tien jaar voorbij'', zegt Frank van den Wall Bake van het sportmarketingbureau Trefpunt. Ook Marcel Beerthuizen, directeur van sponsor-bemiddelaar TWBA/Brand Experience Company denkt er zo over. ,,Wie betaalt, bepaalt'', is volgens hem een steeds belangrijker adagium in de voetbalwereld.

De regels van de KNVB, die ,,de sponsor op enigerlei wijze inmenging in het beleid'' klip en klaar verbieden, blijken in de praktijk een lege huls. Voorzitter Kesler van de voetbalbond uitte onlangs kritiek op de macht van Nuon, die bij Vitesse in de raad van toezicht zit en inmiddels ook bestuurders kan benoemen en ontslaan. Maar de rondgang leert dat clubs waar dergelijke bestuurlijke kruisrelaties niet aan het licht komen, ver in de minderheid zijn: Ajax, Feyenoord, FC Twente en NEC. De meerderheid heeft bestuurlijke banden met sponsors en de variaties zijn groot. Zo is bestuurder Nol Hendriks van Roda JC eigenaar van Hendriks Textiel, al heel lang een grote sponsor van de club. Bij FC Den Bosch treden binnenkort aan: de nieuwe voorzitter Jan Brus, en de nieuwe hoofdsponsor Datel Net, het bedrijf van de nieuwe voorzitter.

Brus is al vergeleken met Aalbers, maar doet ook denken aan Dick Scheringa, voorzitter van de Alkmaarse voetbalclub AZ en oprichter van hoofdsponsor Frisia. ,,Wij zijn eigenlijk eigenaar van AZ. De vereniging heeft geen waarde meer. Het zou ook eigenlijk gewoon een BV of NV moeten worden, een dochter van DSB, maar de regels van de KNVB verbieden dat nog'', zegt Scheringa onverbloemd. DSB staat voor Dick Scheringa Beheer, de holding van waaruit Scheringa zijn 60 bedrijven aanstuurt, waaronder het financieringsbedrijf Frisia, en dus ook AZ.

De dubbele petten zijn hét recept voor belangenverstrengeling, menen deskundigen als Van den Wall Bake. Immers, de bestuurder moet met zijn supporterspet op het onderste uit de kan halen voor de club bij de onderhandelingen over het sponsorcontract. De sponsor, waar de bestuurder werkt, moet juist proberen voor zo min mogelijk geld zo veel mogelijk binnen te halen aan exposure. Dat kan wringen.

Scheringa wil daar niets van weten. ,,Ik ben primair bestuurder bij AZ en geen hoofdsponsor. Frisia is hoofdsponsor en heeft geen mensen in het bestuur van AZ zitten.'' Formeel mag Scheringa gelijk hebben, maar het driekoppige bestuur van AZ bestaat uit Dick Scheringa en Bert Rozenmond, de twee leden van de raad van bestuur van DSB groep, en René Neelissen president-commissaris van DSB Groep, het moederbedrijf van hoofdsponsor Frisia. Het heeft veel weg van de situatie bij FC Utrecht, waarvan Amev de shirtsponsor is. Voorzitter Herremans van de club uit de Domstad is daar neergezet door verzekeraar Fortis, het moederbedrijf van Amev. Vice-voorzitter Jan van der Kant: ,,Hij zit daar niet namens Fortis. Hij is voorzitter en werkt ook bij Fortis.''

Voorzitter Jan Vullings van Willem II was tot zijn pensioen nog enkele maanden ook bestuursvoorzitter van hoofdsponsor Interpolis, net als Amev een verzekeraar. Dat was een ,,onwenselijke situatie'', vindt Vullings: ,,Omdat er twee verschillende belangen spelen. De club heeft de emotie van de ambities en heeft eigenlijk nooit geld genoeg. Een sponsor moet gewoon zakelijk kijken naar wat hij krijgt voor zijn investering. Wij hebben dat destijds opgelost doordat mijn plaatsvervanger bij Interpolis en tevens opvolger, Van Schijndel, aan tafel zat namens de sponsor en ik alleen namens de club.''

Bij nogal wat clubs staat ondanks het risico van belangenverstrengeling het bestuurspluche open voor een hoofdsponsor, indien er maar genoeg geld overgemaakt wordt. ,,Als er morgen iemand langskomt die voor een gigantisch bedrag wil sponsoren, kan ik me er wel iets bij voorstellen'', zegt de onlangs afgetreden voorzitter Chris Arlman van het in grote financiële nood verkerende Cambuur Leeuwarden. En als de grote suikeroom nog niet gevonden is, zijn bestuurders van kleinere sponsors meestal welkom. Bij Cambuur de plaatselijke Rabobank of het Metaalbedrijf Oreel en bij RKC Waalwijk kunststofleverancier Plastica Plaat van voorzitter Jan Snoeren.

Voorzitter Jules Coenen van Fortuna Sittard – zelf met zijn plaatselijk Rabobank-kantoor een van de 29 leden van de businessclub – weigerde onlangs met een hoofdsponsor in zee te gaan omdat die een zetel voor zich opeiste. Fortuna als laatste der Mohikanen? Coenen: ,,Of de eerste die het licht ziet. Wij willen de verenigingsbelangen niet vergeten.''

In hoeverre sponsors met de bestuurlijke banden invloed uitoefenen op het beleid van de club is moeilijk te achterhalen. De navraag leert wel dat de clubs in de praktijk proberen de sponsor ook andere diensten aan te bieden dan de gebruikelijke logo's op shirts en briefpapier.

Zo voert Ajax regelmatig overleg over de markten die van belang zijn voor ABN Amro: ,,Als wij een aanbieding krijgen om een wedstrijd te spelen in Vietnam of China, vragen wij wel aan de bank wat voor hen het meest interessant is'', zegt Hillen. PSV heeft wel oefenpotjes gespeeld voor Philips in India, Indonesië en China.

Naast oefenwedstrijden hebben de clubs meer extraatjes op het menu. Trainer Co Adriaanse van Willem II houdt wel eens een praatje voor sponsors over leiderschap. En het personeel van Fortis krijgt korting op de merchandiseproducten van FC Utrecht.

In dergelijke onofficiële banden tusen club en financier schuilt het gevaar dat de sponsor zich gaat bemoeien met het technisch beleid, zoals gebeurde met Nuon-topman Tob Swelheim die het vertrek van Machlas bij Vitesse wilde verhinderen. Van den Wall Bake noemt De Graafschap als voorbeeld: ,,Daar heeft de sponsor geroepen dat er een middenvelder moest komen. Dat is dus heel slecht.'' Commercieel directeur Jan Geerkes van De Graafschap was ,,daar niet zo gelukkig mee'', zegt hij.

De bereidheid van clubs het de sponsor naar de zin te maken heeft alles te maken met de voortdurende geldnood waarmee de meeste van hen kampen. Zo tobben voetbalclubs bijna allemaal met tijdelijk kastekorten, doordat de inkomstenstroom erg onregelmatig is. Het blijkt niet ongebruikelijk te zijn dat de sponsors bijspringen met een tijdelijk voorschot. In veel gevallen financieren de banken de bouw van de stadions al en willen zij niet ook nog een overbruggingskrediet geven of een rekening-courantrelatie aangaan.

,,Onze toenmalige huisbankier ING zei ons dat banken geen rekening-courantverhouding aangaan met voetbalclubs'', vertelt voorzitter Theo Pickee van Roda JC. Roda krijgt dan ook hulp van het bestuurslid Hendriks. ,,We hebben een rekening courant-relatie met sponsor Hendriks Textiel.'' Ajax heeft een bank als sponsor. ,,Toen we met ABN Amro begonnen, waren hier wel problemen. Toen heeft de bank overbruggingskredieten verstrekt'', vertelt Hillen.

Feyenoord heeft sponsor Stad Rotterdam wel eens gevraagd om een voorschot op het sponsorbedrag, maar dat werd geweigerd. ,,Dit verzoek werd gedaan in een periode waarin er geen danwel te weinig omzet wordt gegenereerd (half mei-half augustus)'', laat voorzitter Jorien van den Herik weten. Collega-verzekeraar Amev lijkt daarin wat makkelijker. ,,De sponsor betaalt wel eens wat sponsorgeld vooruit, hooguit enkele maanden. Niet over het boekjaar heen, want dat is slecht voor de cashflow in de andere jaren'', vertelt Van de Kant van Utrecht. Ook FC Den Bosch krijgt volgens voorzitter Jan van Vroenhoven wel eens een vooruitbetaling door sponsor Ecco Shoes: ,,Bijvoorbeeld tijdens de winterstop.''

De vooruitbetaling van het sponsorgeld – voor drie jaar ineens – was bij Nuon en Vitesse de eerste stap naar de sponsorrelatie, die het nutsbedrijf achteraf beschouwt als te intiem. Met dat geld investeerde Vitesse in de aankoop van nieuwe spelers om de club naar de top van de eredivisie te brengen. Bij doorverkoop van spelers mocht Nuon daarbij profiteren van een deel van eventuele boekwinsten.

Hoewel bijna alle eredivisieclubs ontkennen dat sponsors invloed uitoefenen op hun transferbeleid, spelen ze op vele plaatsen een rol bij de financiering van spelersaankopen. ,,Als je eigenaar bent financier je transfers zelf,'' zegt AZ-voorzitter Scheringa. Voorzitter Pickee van Roda doet wel eens een beroep op Hendriks Textiel: ,,Nol Hendriks schiet de aankoop van een speler wel eens voor, als we onvoldoende geld in kas hebben. Dat is bijvoorbeeld gebeurd bij de aankoop van Joos Valgaeren.''

In het verleden hielpen sponsors vaak ad hoc, als er een speler werd gehaald. Tegenwoordig gieten clubs de financiering van transfers steeds vaker in de vorm van spelersfondsen (zie kader) waarbij diverse bedrijven en particulieren gevraagd worden deel te nemen. Bij MVV, NEC, Den Bosch, RKC, De Graafschap en Fortuna kunnen de financiers daarbij in de boekwinsten delen.

De sterke financiële betrokkenheid van de sponsors wordt vooral voelbaar bij slecht weer, want dan krijgen geldschieters de neiging in te grijpen. Dat is gebeurd bij Vitesse, maar ook bij Sparta. Want als er op de Nederlandse voetbalvelden één club speelt die gelijkenis vertoont met de affaire-Vitesse is het wel Sparta. En niet alleen omdat Sparta tegenwoordig speelt in het Eneco-stadion, genoemd naar een concurrent van Nuon.

Zoals zoveel clubs had Sparta drie jaar geleden de beloofde miljoenen van Sport7 al uitgegeven toen de voetbalzender failliet ging. Sparta-vriend Eric van Achten van shirtsponsor Kappa had de club al jarenlang financieel in staat gesteld de gebroeders De Nooijer bij Sparta te houden, vertelt ad-interim voorzitter Jan van Rijn. Maar nu was de financiële positie van de club met een gat van 3 miljoen gulden ,,precair''.

Samen met Simon de Jong en Edward de Jager (beiden bestuurders van respectievelijk de Sparta-sponsors Econosto uit Rotterdam en Parinvest uit Den Haag) stak Van Achten Sparta opnieuw de helpende hand toe. Gedrieën dichtten ze het gat in de begroting en staken nog wat nieuw geld in de club voor het aankopen van spelers. Privé-geld, volgens Van Rijn, maar Van Achten investeerde daarnaast ook de voor Kappa bestemde boekwinst uit de verkoop van de gebroeders De Nooijer.

Ook bij deze noodhulp stond een deel van de spelersgroep borg voor de leningen en verkregen de financiers volgens Van Rijn het recht op de helft van de boekwinst bij verkoop, na aftrek van kosten. Geen van de financiers heeft daar tot op heden gebruik van gemaakt, evenmin hebben ze om rentebetalingen gevraagd. Maar toen het vorige Sparta-bestuur en trainer Jan Everse vorig jaar ruziënd over straat rolden, grepen ze in. De in een `Raad van Advies' van Sparta verenigde drie financiers eisten een reorganisatie van de club. Anders ging de plug eruit.