Film moet alles laten zien

Vanaf vandaag draait `A Clockwork Orange' weer in de Britse bioscopen, 28 jaar nadat regisseur Stanley Kubrick zijn omstreden film uit de roulatie haalde.

Winkelwagentjes in het water en kapotgeslagen straatlantaarns. Wie kent deze vermoorde man van circa 34 jaar en 5 voet 7 inch? Vijfduizend pond voor wie inlichtingen kan geven die leiden tot aanhouding van de dader. Bij de Poundstretcher is het bier in de aanbieding. Bij de Kwik Save de Omo.

Dit is Thamesmead, een nieuwbouwwijk uit de jaren zestig, de Bijlmer in Zuidoost-Londen. Onder overscherende vliegtuigen en klemvast tussen een snelweg, de rivier en de grootste rioolzuiveringsinstallatie van het land wonen 30.000 mensen. Sommigen zijn zwart, de meesten blank. De meeste mannen dragen de nationale klederdracht: een voetbalshirt en een gemillimeterd hoofd. Vrouwen lopen achter een kinderwagen, een sigaret in de mondhoek.

In de flatblokken en drive-in woningen rond twee kunstmatige meren woekert de betonrot. De trappen, hellingbanen, bruggen, voetgangerstunnels en verzonken pleintjes met ingebouwde banken moesten intimiteit en een modern gemeenschapsgevoel kweken. In praktijk nodigen ze vooral tot misdaad uit. Stanley Kubrick, de vorig jaar overleden Amerikaans-Britse filmregisseur, wist goed wat hij deed toen hij in 1970 de brave new world van Thamesmead uitkoos als decor voor A Clockwork Orange.

Die film, naar een novelle van Anthony Burgess uit 1960, draait om Alex, een drugsgebruikende tiener in een fictieve toekomst die met zijn bende Droogs in witte overalls en bolhoeden lustig een zwerver molesteert, een vrouw verkracht terwijl haar man gedwongen wordt toe te kijken en een andere vrouw doodslaat met een stenen fallus. Later wordt hij gearresteerd en de neocommunistische overheid onderwerpt hem aan een wreed experiment dat zijn gedrag moet herprogammeren.,,What I do I do because I like to do', zegt Alex; zinlozer kan geweld niet zijn. Toch is de film niet amoreel. Burgess schreef expliciet over de vraag of een vrij individu misschien toch het recht heeft te kiezen voor het slechte pad, omdat iemand die niet meer kan kiezen ophoudt mens te zijn. En over de vraag of de staat mensen met geweld kan en mag dwingen goed te zijn, althans slechte dingen na te laten. Maar het antwoord gaf hij er niet bij. In de film, van nature een direct medium, moet je bovendien zelf de vragen verzinnen.

Voor een deel van de Britse politiek en voor de schandaalpers was dat te veel moeite. Al voor de première was A Clockwork Orange omstreden. De filmcensor, die toestemming had gegeven om de film integraal te vertonen (voor achttien jaar en ouder), kwam onder druk te staan om alsnog scènes te schrappen. De toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, Reg Maulding, eiste dat hij de film eerst zelf te zien kreeg vóór hij in roulatie kwam. Een mediacampagne, een hausse aan vermeende misdaden door imitatie-Droogs en de tijdgeest van jeugdbendes en rassenhaat werden de film na 61 weken fataal. Kubrick, die herhaaldelijk met de dood werd bedreigd, trok zijn film terug.

Dat verbod bleef 28 jaar intact. Tv-stations die het probeerden te omzeilen werden voor de rechter gesleept en zelfs op een filmhistorisch festival mocht hij niet gedraaid worden. Wie A Clockwork Orange wilde zien moest ervoor naar Parijs of Amsterdam en sinds een jaar kon je ook je Amerikaanse neef vragen een DVD'tje op te sturen. Daaraan komt nu een einde. Een jaar na Kubricks dood brengt distributeur Warner Brothers de film vanaf vandaag opnieuw in de Britse bioscopen.

Soulkragen

Maar een kwart eeuw later ligt A Clockwork Orange nog steeds gevoelig. De censor geeft opnieuw niet lager dan certificate 18 en ook de politiek vertoont bekende reflexen. De huidige minister van Binnenlandse Zaken, Jack Straw, weigerde categorisch mee te doen aan een documentaire van Kubrick-specialist Paul Joyce, die morgen door Channel 4 wordt uitgezonden. En Straws tegenvoeter bij de oppositie, Anne Widdecombe, wilde wel meedoen aan het programma, maar was onder geen beding bereid om de film te bekijken. ,,Politici dragen tegenwoordig geen soulkragen en wijde pijpen meer [zoals in de film], maar ze zijn geen steek veranderd', zei Joyce.

Distributeur Warner zegt geen munt te willen slaan uit Kubricks dood en benadrukt dat diens weduwe toestemming heeft gegeven voor het opnieuw uitbrengen. Er is geen feestje en geen officiële interviews bij de première. ,,Wij willen helemaal geen publiciteit!', zegt een stekelige persvoorlichtster desgevraagd. Voor de gebruikelijke pers-viewing werden dan ook mondjesmaat kaarten verstrekt. Een aantal recensenten moest het stellen met slechte kopieën, die ze via postorderbedrijven (in Nederland) hadden besteld. Maar intussen draagt de geheimzinnigheid wel goed bij aan de belangstelling voor de verboden vrucht.

,,Een schande dat onze censuur deze afschrikwekkende scènes van verkrachting en marteling heeft laten passeren', schreef de Daily Mail, een rechtse tabloid-krant in 1973. ,,Ik verwerp de oppervlakkige en ijzig-pessimistische boodschap, maar ik verzeker u dat u deze film niet zomaar uit uw hoofd kunt zetten', aldus de links-liberale Guardian. ,,Een typisch-Britse nachtmerrie', meende The New York Times.

Hoe denkt de Britse kritiek nu over A Clockwork Orange? De reactie van The Sun, het grootste boulevardblad en megafoon voor de Britse onderbuikgevoelens, laat nog op zich wachten. The Daily Telegraph, voorheen niet Kubricks grootste fan, noemt de film nu `een artistiek meesterwerk' en de vroegere ophef `hysterie'. De Guardian houdt het echter nog steeds op `verontrustend'. En de centrum-linkse Independent noemt de film nu zelfs `alarmerender dan eerst'.

Volgens Independent-recensent Blake Morrison blijkt het geweld niet verouderd maar juist tijdloos te zijn omdat het is gestileerd – de choreografie van de mannen en hun bolhoeden, absurde maskers en valse wimpers, de klassieke muziek van Purcell tot Beethoven en een verkrachting onder het zingen van I'm singing in the rain. De kans dat iemand op het idee komt de film-criminelen te imiteren is daarom net zo groot als vroeger, zegt Morrison. Of groter. De vrouw die door Alex wordt vermoord, in de novelle een vriendelijke kattenliefhebster, werd bij Kubrick een onuitstaanbaar snobistische verzamelaarster van erotische kunst in een kattenpakje. Daarmee laat Kubrick het idee open dat ze het er zelf naar maakt. En een jeugdig publiek is anno 2000 gevoeliger voor zo'n suggestie dan in 1972, denkt Morrison.

Vergissing

Anthony Burgess (1917-1993) zou hem waarschijnlijk gelijk geven. Hij begon als een beest aan de novelle te werken toen hij in 1959 te horen kreeg dat hij een hersentumor had en nog hooguit een jaar zou leven. De artsen bleken zich vergist te hebben en Burgess doet er in het eerste deel van zijn autobiografie laconiek over, maar dat juist dit boek uit die crisis kwam is symbolisch. Directe aanleiding was de verkrachting van Burgess' zwangere echtgenote door vier Amerikaanse deserteurs in Londen in 1944. Zijn vrouw kreeg een miskraam en Burgess heeft een paar keer laten merken dat haar zwakke gezondheid en vroege dood er ook mee te maken hadden.

In A Clockwork Orange dreef Burgess zijn eigen demonen uit en de schrijver in de novelle wiens vrouw wordt verkracht is hijzelf. Die man werkt óók aan een boek dat A Clockwork Orange heet. Voordat Alex het manuscript verscheurt leest hij er eerst wat stukjes uit voor. De ,,mens is een gegroeid schepsel dat in staat is tot sweetness', leest Alex. ,,Tegen pogingen om hem wetten en omstandigheden op te leggen die passen bij een mechaniek hef ik mijn pen-zwaard.'

Dat citaat is de spil van het boek. Niet alleen bewijst Alex dat de mens ook in staat is tot het tegendeel van sweetness, later wordt hij gearresteerd en door de overheid gedwongen met opengesperde ogen naar soortgelijke beestachtigheden te kijken. Moord, mishandeling en gedwongen seks in het boek waren bedoeld als `morele schokeffecten', schrijft Burgess in het voorwoord van zijn toneelbewerking uit 1990. Maar Kubrick heeft de effecten volgens hem `in de begintijd van de openlijke pornografie geëxploiteerd' voor zijn eigen artistieke doeleinden.

Iets soortgelijks geldt voor Burgess' taal. Hij laat Alex en zijn Droogs spreken in nadsat: een mengsel van Londens slang, neo-Shakespeare-Engels en het jargon van Russische nozems die hij had gezien op reis in de Sovjet-Unie. Als Alex vertelt dat hij een kerel een schop voor zijn ballen geeft, krijgt in het boek een chelloveck een tolchock in de yarbles. Als hij zijn maat Dim met de dood bedreigt heet het: ,,Do watch that, O Dim, if to continue to be on live thou dost wish.' Die taal werkt als `een matglas tegen afschuw', schrijft Burgess, maar `in een film kun je heel weinig laten doorschemeren; je moet alles laten zien'.

Burgess is altijd dubbelzinnig geweest over Kubrick en diens verfilming. Enerzijds verdedigde hij voor de televisie regelmatig de film en de artistieke vrijheid van de regisseur, terwijl Kubrick zich nooit in het debat heeft gemengd. Anderzijds was Burgess pissig dat Kubrick zijn eigen filmscript had afgewezen en dat hij het verhaal voortijdig laat eindigen. Volgens het patroon these-antithese-synthese heeft de novelle nog een extra hoofdstuk waarin een rijpere Alex terugkijkt op zijn jeugd, maar Kubrick en Burgess' Amerikaanse uitgever lieten dat weg.

Ook Malcolm McDowell, de hoofdrolspeler, is dubbelzinnig over de regisseur die hem ontdekte. Aan de film hield hij twee bekraste hoornvliezen over – door de ijzeren klemmen die Alex' ogen opensperren bij zijn `behandeling' – maar hij had het ,,voor geen goud willen missen', zei hij begin maart. Kubrick was ,,geen prettige man', zei hij een dag eerder tegen een andere gesprekspartner, een ,,onmenselijke control freak', die alleen aan de beelden en niet aan zijn acteurs dacht. En in het film- en muziekblad Uncut vertelt hij spijt te hebben dat hij Kubrick vorig jaar voor diens dood niet had opgebeld, omdat hij ,,een kant had die ik liefhad'. ,,Hij was een vaderfiguur' en ,,nu voel ik me een wees', aldus McDowell.

Kubrick filmde vrijwel alles op locatie: behalve in Thamesmead ook in het lege casino van Tagg's Island en in een Londense platenwinkel. Sommige van de gebouwde decors zijn typisch voor de jaren zeventig, zoals de Korova Milkbar, waar Alex zijn melk met synthemesc drinkt. En Alex' experimentele genezing volgens behavioristisch recept lijkt ook nogal gedateerd. Is dat echt opnieuw actueel met een regering die zich opmaakt om de volgende verkiezingen te winnen met een law and order-programma, zoals sommigen beweren?

Vóór alles was A Clockwork Orange Kubricks eerste Britse film én de eerste punkfilm. Hij heeft niet alleen de Sex Pistols, Iggy Pop en David Bowie beïnvloed, maar is bezonken cultuurgoed geworden. Belangstellende Britten kunnen die missing link weer met eigen ogen zien. En moet Londen zich opmaken voor nieuw geweld? De wijk Thamesmead lijkt daarvoor Kubrick echt niet nodig te hebben.

`A Clockwork Orange' draait vanaf vandaag in Britse bioscopen. In Nederland is de film te huur bij de videotheken. Vermoedelijk verschijnt dit voorjaar het hele oeuvre van Stanley Kubrick op koopvideo, ter gelegenheid van de video release van `Eyes Wide Shut'.